ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – Μια ψυχοδυναμική ανάγνωση του Οιδίποδα Τυράννου, με επίκεντρο την ανθρώπινη σχέση με την αλήθεια, την αυτογνωσία, το ασυνείδητο.
Γράφει η Ελένη Φιλιππαίου, Δικηγόρος Αθηνών, LL.M. Διαπιστευμένη Διαμεσολαβήτρια ΥΔΔΑΔ, BSc (Hons) in Psychology, UCLan Φωτογραφίες: ΛΑΕΓΕ - Ηλέκτρα Σωκράτους
«H HMEPA» δημοσιεύει μια νέα σειρά
αποκλειστικών άρθρων της κ. Ελένης Φιλιππαίου,
με αφορμή την παράσταση «Οιδίπους Τύραννος» του Τάκη Λουκάτου.
Α΄ ΜΕΡΟΣ
Όταν ο ερευνητής γίνεται το αντικείμενο της έρευνας: Η αλήθεια που αναζητούμε έξω από εμάς
Σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά τη δημιουργία του, ο Οιδίπους Τύραννος του Σοφοκλή, εξακολουθεί να προκαλεί στον θεατή ένα παράξενο αίσθημα οικειότητας και δυσφορίας ταυτόχρονα. Η Θήβα «νοσεί» και ο Οιδίπους αναζητά την αιτία.
Αρχικά, θεωρεί ότι η αιτία βρίσκεται έξω από τον ίδιο. Αναζητά έναν άλλον, τον δολοφόνο του Λαΐου. Η έρευνα όμως στρέφεται σταδιακά προς τον ίδιο τον ερευνητή.
Οι θεατές γνωρίζουμε εξαρχής την αλήθεια που ο ήρωάς μας αγνοεί. Κι όμως παρακολουθούμε μέχρι τέλους την αγωνιώδη έρευνά του, σαν το αίνιγμα που προσπαθεί να λύσει να αφορά -κατά κάποιον τρόπο- και εμάς.
Ίσως γι’ αυτό ο Οιδίπους Τύραννος κατέλαβε τόσο ιδιαίτερη θέση στην ψυχαναλυτική σκέψη. Για τον Σίγκμουντ Φρόιντ, αλλά και για μεταγενέστερους ψυχαναλυτές, όπως ο Άντερς Ζάκρισσον και ο Μέλβιν Λάνσκυ, η δύναμη της τραγωδίας δεν εξαντλείται στην ιστορία μιας πατροκτονίας και μιας αιμομιξίας.
Ο Οιδίπους μπορεί να ιδωθεί ως ένα δράμα γύρω από την ανθρώπινη σχέση με την αλήθεια: από τη μία πλευρά την επιθυμία να τη γνωρίσουμε και από την άλλη, την ανάγκη να την αποφύγουμε, στο μέτρο που απειλεί να ανατρέψει όσα πιστεύουμε για τον Εαυτό μας.
Ο Φρόιντ και η αποκάλυψη του κρυμμένου
Στο Μουσείο Φρόιντ του Λονδίνου (Freud Museum – London), επισημαίνεται ότι ο Φρόιντ είχε ιδιαίτερη σχέση με την εικόνα του Οιδίποδα ως λύτη αινιγμάτων. Εδώ, ίσως κάποιος διακρίνει μια αναλογία με τον ψυχαναλυτή που επιχειρεί να λύσει το αίνιγμα του συμπτώματος.
Ο Φρόιντ αναγνώρισε στον μύθο του Οιδίποδα μια δραματική έκφραση των πρώιμων και ασυνείδητων δεσμών του παιδιού με τους γονείς του. Η πατροκτονία και η αιμομιξία αποκτούν έτσι ψυχαναλυτική σημασία, όχι επειδή αποτελούν συνειδητές επιθυμίες του ενήλικου ανθρώπου, αλλά επειδή, κατά τον Φρόιντ, η τραγωδία αγγίζει απωθημένες επιθυμίες και συγκρούσεις της παιδικής ψυχικής ζωής.
Η μοίρα του Οιδίποδα μας συγκλονίζει, επειδή αγγίζει κάτι που δεν μας είναι απολύτως ξένο. Ο θεατής αναγνωρίζει, χωρίς κατ’ ανάγκη να το συνειδητοποιεί, κάτι από τη δική του ασυνείδητη ψυχική πραγματικότητα.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση της φροϋδικής ανάγνωσης που είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ο Freud παραλληλίζει την ίδια τη δραματική εξέλιξη του Οιδίποδα Τυράννου με την εργασία της ψυχανάλυσης.
Η αλήθεια αναδύεται σταδιακά, μέσα από ίχνη, αντιφάσεις, μαρτυρίες και αντιστάσεις. Κάθε καινούργια πληροφορία συμπληρώνει ένα ακόμη κομμάτι μιας ιστορίας που υπήρχε εξαρχής, αλλά δεν ήταν ακόμη δυνατό να αναγνωριστεί στο σύνολό της.
Ο Οιδίπους, άλλωστε, είναι ήδη ο άνθρωπος που έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας. Μπορεί να λύσει το αίνιγμα που του θέτει ο εξωτερικός κόσμος. Το αίνιγμα, όμως, που αποδεικνύεται δυσκολότερο είναι εκείνο της ίδιας του της ταυτότητας.
Η έρευνα αρχίζει με το ερώτημα: «Ποιος σκότωσε τον Λάιο;» Και καταλήγει σε ένα πολύ πιο οδυνηρό ερώτημα: «Ποιος είμαι εγώ;».
Αρχίζει να ξετυλίγεται η σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία για αυτογνωσία και στην αντίθετη επιθυμία του να συγκαλύψει την αλήθεια που πρόκειται να επιφέρει την καταστροφή. Εκεί επικεντρώνεται ο ψυχαναλυτής Άντερς Ζάκρισον (Anders Zachrisson) στη μελέτη του «Oedipus the King: Quest for Self-Knowledge – Denial of Reality».
Υποστηρίζει ότι το κεντρικό θέμα της τραγωδίας είναι η σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία του Οιδίποδα να γνωρίσει τον εαυτό του και στην αντίθετη επιθυμία, δηλαδή στο να αποφύγει να γνωρίσει τον εαυτό του, αλλά και μία αλήθεια που απειλεί να ανατρέψει συθέμελα την Εικόνα που έχει για τον Εαυτό του και τη Ζωή του.
Ο Οιδίπους, επομένως, δεν είναι απλώς κάποιος που «δεν γνωρίζει». Είναι κάποιος που αναζητά με πάθος τη γνώση, αλλά συγχρόνως αντιστέκεται σε αυτήν. Κι αυτό, διότι η γνώση του εαυτού, δεν είναι πάντοτε ανακουφιστική. Η αντίσταση και η απώθηση δείχνουν ακριβώς ότι η πρόσβαση του ατόμου σε ορισμένο ψυχικό περιεχόμενο δεν είναι ουδέτερη· κάτι εμποδίζει τη συνειδητοποίησή του.
Ο Λάνσκυ (Lansky) προχωρά ακόμη βαθύτερα σε αυτή την αντίφαση. Στη μελέτη του με τον τίτλο: “Knowing and Not Knowing: Lost Innocence in Oedipus Tyrannos”, προτείνει ότι ένα από τα κεντρικά ψυχικά μοτίβα της τραγωδίας, είναι η παράδοξη συνύπαρξη γνώσης και «αποκήρυξης» της γνώσης, δηλαδή πιο απλά, η αλήθεια είναι ήδη, κατά κάποιον τρόπο, γνωστή (ο Οιδίπους γνωρίζει τα επιμέρους γεγονότα της ζωής του,) ωστόσο, αυτά, δεν έχουν ακόμη αναγνωριστεί και συνδεθεί σε μία ενιαία -και κυρίως ψυχικά ανεκτή- αλήθεια.
Το ίδιο συμβαίνει, με διαφορετικό τρόπο, με την Ιοκάστη. Καθώς τα στοιχεία συσσωρεύονται, εκείνη φαίνεται να αντιλαμβάνεται νωρίτερα προς τα πού οδηγεί η έρευνα. Η επιθυμία της δεν είναι πλέον να μάθει, αλλά να σταματήσει η αναζήτηση. Η τραγωδία βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το οριακό σημείο: ανάμεσα στο «δεν ξέρω» και στο «ξέρω κάτι που δεν μπορώ ακόμη να αναγνωρίσω ότι ξέρω».
Η απώλεια της αθωότητας
Για τον Λάνσκυ, η κατάσταση αυτή συνδέεται με μια ιδιαίτερη μορφή αθωότητας. Όσο ο Οιδίπους δεν γνωρίζει πλήρως ποιος είναι, μπορεί να εξακολουθεί να ζει μέσα στην ταυτότητα του βασιλιά. Η έρευνά του όμως τον οδηγεί σταδιακά στην απώλεια της αθωότητας. Κάθε νέα μαρτυρία αφαιρεί μια δυνατότητα άγνοιας. Και τελικά έρχεται η στιγμή κατά την οποία η εύθραυστη συνύπαρξη μεταξύ γνώσης και άγνοιας δεν μπορεί πλέον να διατηρηθεί.
Ο Οιδίπους γνωρίζει. Και από εκείνη τη στιγμή, δεν μπορεί να επιστρέψει στον άνθρωπο που ήταν πριν γνωρίσει. Η αυτογνωσία παρουσιάζεται έτσι όχι ως μια απλή διανοητική κατάκτηση, αλλά ως ένα γεγονός που μπορεί να έχει τεράστιο ψυχικό κόστος. Η αποκάλυψη της αλήθειας καταστρέφει την προηγούμενη Εικόνα του Εαυτού και μαζί της ολόκληρη την κοινωνική και οικογενειακή ταυτότητα του ήρωα.
Από την ενοχή στη ντροπή
Ιδιαίτερη σημασία στην ανάγνωση του Λάνσκυ έχει η ντροπή.
Καθώς η έρευνα πλησιάζει στο τέλος της, αυτό που ήταν κρυμμένο δεν γίνεται απλώς γνωστό μόνο στον Οιδίποδα και την Ιοκάστη. Γίνεται δημόσια γνωστό, με την τραγωδία να μετακινείται από την εσωτερική γνώση προς τη δημόσια έκθεση. Ο Lansky συνδέει αυτή την έκθεση με την αφόρητη ντροπή που ακολουθεί. Η Ιοκάστη αυτοκτονεί. Ο Οιδίπους τυφλώνεται και ζητά την εξορία του. Η καταστροφή δεν αφορά μόνο αυτό που συνέβη κάποτε, αλλά και το γεγονός ότι πλέον δεν μπορεί να παραμείνει κρυμμένο.
Υπό αυτή την οπτική, η τύφλωση του Οιδίποδα αποκτά μια συγκλονιστική ψυχολογική διάσταση. Όσο είχε τα μάτια του, δεν μπορούσε να δει ολόκληρη την αλήθεια για τον Εαυτό του. Όταν πλέον τη βλέπει, δεν αντέχει να βλέπει — ούτε, ίσως, να εκτίθεται στο βλέμμα των άλλων.
Βιβλιογραφία:
-
Bowins, B. (2010). Repetitive maladaptive behavior: Beyond repetition compulsion. The American Journal of Psychoanalysis, 70(3), 282-298.
-
Cogan, R. (2010). Repetition Compulsion. The Corsini Encyclopedia of Psychology, 1-2.
-
Freud, S. (1914). Remembering, repeating and working-through. SE, 12.
-
Jung, C. G. (2014). Aion: Researches into the Phenomenology of the Self. Routledge.
-
Lansky, M. R. (2015). Knowing and Not Knowing: Lost Innocence in Oedipus Tyrannos. Psychoanalytic Inquiry, 35(1), 60-74.
-
Lau, K. Revision of the Drive Theory:” Beyond the Pleasure Principle”(1920) and the Function of’the Dynamics of Reassurance’.
-
Levine, H. B. (2020). The compulsion to repeat: An introduction. The International Journal of Psychoanalysis, 101(6), 1162–1171. https://doi.org/10.1080/00207578.2020.1815541
-
Zachrisson, A. (2013). Oedipus the King: Quest for self‐knowledge–denial of reality. Sophocles’ vision of man and psychoanalytic concept formation. The International Journal of Psychoanalysis, 94(2), 313-331.
-
Zhang, Y. (2024). A Psychoanalytic Theoretical Study on ‘the Familiar’ (Doctoral dissertation, UCL (University College London).
