ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΚΡΙΣΗ – Η άνοδος των τιμών ανοίγει ξανά τη συζήτηση για τα περιθώρια διύλισης, τον έλεγχο της αγοράς και τον ρόλο του κράτους
Επιμέλεια: Θεμιστοκλής Αλυφαντής Σίμος Αγγελίδης
Νέα πίεση δέχονται νοικοκυριά και επιχειρήσεις από την άνοδο των τιμών στα καύσιμα. Η αμόλυβδη κινείται πλέον σε επίπεδα άνω των 2,40 ευρώ σε αρκετές περιοχές.
Ειδικότερα, η μέση πανελλαδική τιμή έφτασε τα 2,425 ευρώ το λίτρο στις 20 Σεπτεμβρίου. Ωστόσο, την προηγούμενη εβδομάδα κυμαινόταν στα 2,381 ευρώ. Την ίδια στιγμή, στην Αθήνα η ανώτατη καταγεγραμμένη τιμή έφτασε τα 2,499 ευρώ. Παράλληλα, σε αρκετούς νομούς οι τιμές ξεπερνούν τα 2,30 ευρώ.
Επίσης, ανάλογη είναι η εικόνα στο πετρέλαιο κίνησης. Η μέση τιμή στις 19 Σεπτεμβρίου έφτασε τα 2,217 ευρώ το λίτρο. Στις 13 Σεπτεμβρίου ήταν 2,112 ευρώ.
Κυβερνητικές πηγές υποστηρίζουν ότι η εξέλιξη δεν αφορά μόνο στην ελληνική αγορά. Οι μέσες τιμές βενζίνης και πετρελαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν φτάσει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.
Ταυτόχρονα, τα περιθώρια διύλισης έχουν αυξηθεί σημαντικά. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το Euronews από την ΕΚΤ, την τρίτη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου τα περιθώρια διύλισης αντιστοιχούσαν περίπου σε 41 λεπτά του ευρώ ανά λίτρο diesel και 17 λεπτά στη βενζίνη στην ευρωζώνη.
Τι εξετάζει η κυβέρνηση
Ασθμαίνουσα η κυβέρνηση επιχειρεί τώρα να περιορίσει τις επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης. Τόσο ο πρωθυπουργός κ. Κυριάκος Μητσοτάκης, όσο και ο υπουργός Οικονομικών κ. Κυριάκος Πιερρακάκης προανήγγειλαν νέες παρεμβάσεις.
Αρχικά, το πετρέλαιο θερμάνσεως: Η κυβέρνηση επιδιώκει η τιμή εκκίνησης στις 15 Οκτωβρίου να διαμορφωθεί κάτω από 1,75 ευρώ το λίτρο. Η παρέμβαση θα γίνει σε συνεργασία με τα διυλιστήρια. Το ακριβές ύψος της ενίσχυσης και ο τρόπος εφαρμογής της αναμένεται να εξειδικευθούν.
Μετά, το επίδομα θερμάνσεως: Η κυβέρνηση έχει ανακοινώσει οριζόντια αύξηση για τα επιλέξιμα νοικοκυριά. Η ενίσχυση δεν αφορά μόνο σε όσους χρησιμοποιούν πετρέλαιο. Θα καλύπτει και άλλες μορφές ενέργειας. Ωστόσο, ακόμα δεν έχουν ακόμη οριστικοποιηθεί όλα τα ποσά και τα όρια. Όπως σχολιάζουν παράγοντες της αγόρας: «Αντί να συσκέπτονται, τρέχουν σε κανάλια και εκδηλώσεις δημοσίων σχέσεων».
Αργότερα, το πετρέλαιο κινήσεως: Η επιδότηση παρατείνεται για ολόκληρο τον Οκτώβριο. Η συνολική ενίσχυση έχει διαμορφωθεί στα 15 λεπτά ανά λίτρο, με συμμετοχή κράτους και διυλιστηρίων. Παρόλα αυτά και το μέτρο αυτό κρίνεται ανελαστικό για τους επαγγελματίες.
Επιπλέον, η αγορά των οδικών μεταφορών και των Logistics αντιμετωπίζει πολύ σοβαρό πρόβλημα από τις αυξήσεις. Σε φορείς των Logistics ήδη υπάρχουν καταγγελίες για «εταιρείες που βρίσκονται στην κόψη του ξυραφιού».
Μείζον θέμα η βενζίνη
Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα της αγοράς. Ως τώρα, οι ανακοινωμένες παρεμβάσεις εστιάζουν στο πετρέλαιο θέρμανσης, το επίδομα και το πετρέλαιο κίνησης. Η αμόλυβδη δεν περιλαμβάνεται σε αντίστοιχη νέα οριζόντια επιδότηση.
Όμως, οι οδηγοί παραμένουν έτσι εκτεθειμένοι στις διεθνείς τιμές και στην εξέλιξη της αγοράς διύλισης. Εξάλλου, το ενδεχόμενο παρέμβασης στον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης παραμένει αντικείμενο συζήτησης.
Πιο συγκεκριμένα, ο ισχύων εθνικός συντελεστής ΕΦΚ στην αμόλυβδη είναι 700 ευρώ ανά 1.000 λίτρα. Στο πετρέλαιο κίνησης ανέρχεται σε 410 ευρώ ανά 1.000 λίτρα.
Δηλαδή, μια προσωρινή μείωση του ΕΦΚ θα μπορούσε να μειώσει την τελική επιβάρυνση. Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν έχει ανακοινωθεί συγκεκριμένη απόφαση.
Ποιος ελέγχει την αγορά
Αξιοσημείωτο είναι ότι η νέα εκτίναξη των τιμών επαναφέρει ένα παλιό και δύσκολο ερώτημα: Ποιο είναι το πραγματικό περιθώριο παρέμβασης του κράτους στην αγορά καυσίμων; Επίσης, ως πού μπορεί να φτάσει ο έλεγχος των εταιρειών εμπορίας και των διυλιστηρίων;
Πέρα απ’ αυτό, η συζήτηση δεν αφορά μόνο στη φορολογία. Αφορά και στα περιθώρια διύλισης, τη διαμόρφωση των τιμών και τη λειτουργία του ανταγωνισμού.
Εν τούτοις, η κυβέρνηση έχει ήδη χρησιμοποιήσει μέσα ελέγχου της αγοράς. Τον Μάρτιο είχε θεσπιστεί προσωρινό πλαφόν στα περιθώρια κέρδους καυσίμων, στο πλαίσιο των μέτρων για την ενεργειακή κρίση. Όμως, το ερώτημα που επανέρχεται σήμερα είναι εάν απαιτούνται νέοι προσωρινοί περιορισμοί.
Επίσης, στελέχη της αγοράς Logistics (όπου περιλαμβάνεται και η μεταφορά επικινδύνων φορτίων) εκτιμούν ότι μία τέτοια επιλογή θα μπορούσε να αφορά στα περιθώρια των εταιρειών εμπορίας. Θα μπορούσε επίσης να συνδεθεί με αυστηρότερους ελέγχους στην αλυσίδα από το διυλιστήριο έως την αντλία.
Πάντως, στην Ευρώπη η Κομισιόν έχει ήδη δημιουργήσει μηχανισμούς παρακολούθησης της αγοράς. Επίσης προωθεί «Παρατηρητήριο Καυσίμων» (“Fuel Observatory”) για την παρακολούθηση παραγωγής, εισαγωγών, εξαγωγών και αποθεμάτων καυσίμων.
Ωστόσο, οι επικριτές της ευρωπαϊκής πολιτικής θεωρούν ότι αυτά τα εργαλεία δεν αρκούν. Απαιτούν αυστηρότερο έλεγχο της αγοράς και ταχύτερες παρεμβάσεις. Πλέον, η συζήτηση επεκτείνεται και τον αρμόδιο Ευρωπαίο Επίτροπο και την αποτελεσματικότητα των ευρωπαϊκών μηχανισμών.
Τα διυλιστήρια στο επίκεντρο
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά στον ρόλο των ιδιωτικών ομίλων που ελέγχουν σημαντικό μέρος της ευρωπαϊκής διύλισης. Η άνοδος των περιθωρίων διύλισης ενισχύει τα ερωτήματα για το πώς διαμορφώνονται οι τελικές τιμές. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι οι υψηλές τιμές οφείλονται σε παράνομες πρακτικές.
Όμως, σημαίνει ότι τα περιθώρια διύλισης πρέπει να παρακολουθούνται στενά. Η διεθνής αγορά προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο αβεβαιότητας.
Στις αρχές Σεπτεμβρίου, το περιθώριο diesel στο Άμστερνταμ–Ρότερνταμ–Αμβέρσα έφτασε σε ιστορικό υψηλό. Η “S&P Global” το συνέδεσε με περιορισμένη προσφορά στις ανατολικές ακτές των ΗΠΑ, τις γεωπολιτικές εξελίξεις και τις περιορισμένες διαθέσιμες ποσότητες πετρελαίου κίνησης.
Έτσι, η συζήτηση για την ελληνική αντλία δεν μπορεί να αποκοπεί από όσα συμβαίνουν στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η αμερικανική αγορά επηρεάζει τις διεθνείς ροές προϊόντων και τα περιθώρια διύλισης. Γι’ αυτό και επανέρχεται το ερώτημα εάν χρειάζεται αυστηρότερη εποπτεία των ιδιωτικών συμφερόντων που ελέγχουν κρίσιμες υποδομές διύλισης.
Πιέσεις στη Γερμανία
Η ενεργειακή ακρίβεια αποκτά πλέον και πολιτική διάσταση στην Ευρώπη. Χθες, η AfD κέρδισε για δεύτερη φορά μέσα στον Σεπτέμβριο εκλογές σε γερμανικό κρατίδιο. Όπως έγραψε και η «Η», στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία η ακροδεξιά συγκέντρωσε 38,2%.
Ενώ, οι Χριστιοανοδημοκράτες του Φρήντριχ Μερτς καταποντίστηκαν στο 4,9% κι έμειναν εκτός τοπικού κοινοβουλίου. Το αποτέλεσμα αυξάνει την πίεση προς τον Γερμανό καγκελάριο.
Ο κ. Μερτς χαρακτήρισε το αποτέλεσμα «καταστροφή». Όχι μόνο δήλωσε ότι αναλαμβάνει την ευθύνη, αλλά και θα συνεχίσει τις μεταρρυθμίσεις, πράγμα δύσκολο με τη λαϊκή κατακραυγή να οξύνεται.
Ειδικά, ένα βασικό θέμα είναι η ενεργειακή κρίση. Ήδη στη Γερμανία υπάρχουν συγκεκριμένα αιτήματα για μεγαλύτερο κρατικό έλεγχο σε στρατηγικές ενεργειακές υποδομές.
Το αριστερό “Die Linke” έχει ζητήσει την κρατικοποίηση του διυλιστηρίου PCK στο Σβέντ. Η συγκεκριμένη εγκατάσταση ανήκει κατά 54% στη “Rosneft” και βρίσκεται υπό κρατική διαχείριση.
Ταυτόχρονα, το AfD αυξάνει την πίεση στον Μερτς. Υποστηρίζει ότι η απουσία γερμανικών εταιρειών πετρελαίου και διυλιστηρίων αφήνει κρίσιμες αποφάσεις σε διεθνείς ομίλους. Η προσέγγισή της, ωστόσο, δίνει έμφαση κυρίως στη μείωση φόρων και στην ενεργειακή αυτάρκεια.
Έτσι, από διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες επανέρχεται το ίδιο στρατηγικό ερώτημα: Ποιος πρέπει να ελέγχει τις κρίσιμες ενεργειακές υποδομές όταν η αγορά βρίσκεται σε κρίση;
Το στοίχημα του Οκτωβρίου
Κάπως έτσι, η αγορά βαίνει προς έναν κρίσιμο μήνα. Στις 15 Οκτωβρίου αρχίζει η διάθεση του πετρελαίου θέρμανσης. Παράλληλα, συνεχίζεται η επιδότηση του πετρελαίου κίνησης.
Το μεγάλο ερώτημα είναι εάν οι παρεμβάσεις θα μπορέσουν να αντισταθμίσουν την άνοδο του διεθνούς ενεργειακού κόστους. Για τους καταναλωτές, η εξίσωση είναι απλή:
- Ακριβότερη βενζίνη σημαίνει μεγαλύτερο κόστος μετακίνησης.
- Ακριβότερο πετρέλαιο σημαίνει μεγαλύτερο κόστος μεταφορών.
- Ακριβότερη θέρμανση σημαίνει νέα πίεση στους οικογενειακούς προϋπολογισμούς.
Αντίθετα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει σήμερα άμεσο πρόβλημα εφοδιασμού στην ΕΕ. Ταυτόχρονα, προειδοποιεί ότι η γεωπολιτική αστάθεια και η φθινοπωρινή ζήτηση ενδέχεται να σφίξουν περαιτέρω την αγορά.
Συμπερασματικά, πρέπει να συνοψίσουμε στα ευρωπαϊκά και τα εθνικά πολιτικά ζητούμενα:
- Η μεγάλη εκκρεμότητα παραμένει η βενζίνη.
- Η μέση τιμή βρίσκεται ήδη στα 2,425 ευρώ.
- Σε πρατήρια της Αττικής και άλλων περιοχών αγγίζει τα 2,50 ευρώ.
Τέλος, με βάση αυτά, η αγορά δεν περιμένει να δει άλλον έναν υπουργό να δίνει «δημόσιες διαβεβαιώσεις». Χρειάζεται χειροπιαστή πολιτική παρέμβαση που θα ευνοεί νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Παράλληλα, θα ορίζει συγκεκριμένο πλαίσιο προς τον μηχανισμό διαμόρφωσης της τιμής. Απαιτούνται κότσια αλλά είναι μονόδρομος.
Επίσης:
Χειμώνας 2026: Πόσο θα κοστίσουν θέρμανση, βενζίνη και ρεύμα (ΠΙΝΑΚΑΣ)
