ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – Οι ανασκαφές στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας και στο Ζάππειο αποκαλύπτουν μια άγνωστη όψη της ρωμαϊκής Αθήνας και φωτίζουν τη διαχρονική πολιτισμική μνήμη της πρωτεύουσας
Άρθρο της Κατερίνας Κουβουτσάκη, Φιλολόγου Κλασικής Φιλολογίας
Κάτω από τους δρόμους που διασχίζουμε καθημερινά, κάτω από το Ζάππειο και τη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας, μια άλλη Αθήνα περιμένει ακόμη να αποκαλυφθεί.
Μια πόλη πλούσια, σύνθετη και ζωντανή, που έζησε, άλλαξε, μεταμορφώθηκε και τελικά σκεπάστηκε από τη νεότερη πόλη. Η Αθήνα που δεν χάθηκε· απλώς βρίσκεται ακόμη εκεί, κάτω από τα βήματά μας.
Πλέον, οι πρόσφατες αρχαιολογικές έρευνες στη Βασιλίσσης Όλγας έρχονται να φωτίσουν αυτή την άγνωστη πτυχή της πρωτεύουσας. Η ανασκαφική ζώνη εκτείνεται σε μήκος περίπου 68 μέτρων και πλάτος 11 μέτρων και έχει αποκαλύψει ένα σύνθετο σύνολο αρχιτεκτονικών καταλοίπων, με διαδοχικές οικοδομικές φάσεις.
Τα ευρήματα δεν είναι απλώς σκόρπιες πέτρες ενός μακρινού παρελθόντος. Είναι τα ίχνη μιας οργανωμένης κοινωνίας, με κατοικίες, αυλές, στοές, δίκτυα αποχέτευσης και χώρους που μαρτυρούν υψηλό επίπεδο ζωής και τεχνογνωσίας.
Το ρωμαϊκό συγκρότημα
Ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι το μεγάλο ρωμαϊκό συγκρότημα, το οποίο είχε εντοπιστεί ήδη από τον αρχαιολόγο Στέφανο Κουμανούδη στα τέλη του 19ου αιώνα. Οι νεότερες ανασκαφές έρχονται να συμπληρώσουν την εικόνα του. Περίστυλη αυλή, πολλά δωμάτια, ψηφιδωτά δάπεδα, επιγραφές, γλυπτά και ένας μικρός βωμός αφιερωμένος στον Απόλλωνα συνθέτουν την εικόνα ενός χώρου που κάθε άλλο παρά περιθωριακός πρέπει να ήταν. Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη έκπληξη.
Πάντως, η ρωμαϊκή Αθήνα δεν ήταν μια πόλη που τελείωνε στην Ακρόπολη. Η περιοχή γύρω από το Ολυμπίειο, τον Ιλισό, την Πύλη του Αδριανού και το Στάδιο φαίνεται πως αποτελούσε έναν σημαντικό αστικό χώρο. Η υπόθεση μιας εύπορης συνοικίας, με μεγάλες κατοικίες και λουτρικές εγκαταστάσεις, αλλάζει την εικόνα που έχουμε για την οργάνωση της πόλης κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Τώρα, η αρχαιολογική έρευνα αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να κρύβονται ακόμη σημαντικά κατάλοιπα στην ευρύτερη περιοχή.
Πορεία με παρελθόν και μέλλον
Η Αθήνα του Αδριανού υπήρξε μια πόλη σε μετάβαση. Η ελληνική παράδοση συναντούσε τη ρωμαϊκή ισχύ και δημιουργούσε ένα νέο πολιτισμικό τοπίο. Η Αθήνα δεν έχανε την ταυτότητά της· την επαναδιαπραγματευόταν. Το ελληνικό παρελθόν γινόταν μέρος ενός νέου ρωμαϊκού παρόντος. Αυτό ακριβώς μας θυμίζει σήμερα η αρχαιολογία: ο πολιτισμός δεν είναι νεκρό παρελθόν. Είναι μια συνομιλία που συνεχίζεται.
Κάθε τοίχος είναι μια φράση. Όποιο ψηφιδωτό μια εικόνα. Ένας δρόμος με ίχνη ανθρώπινης παρουσίας. Και ολόκληρη η περιοχή μοιάζει με ένα τεράστιο πολιτισμικό παλίμψηστο. Η λέξη έχει βαθιά φιλολογική σημασία. Παλίμψηστο ήταν το χειρόγραφο στο οποίο η παλαιότερη γραφή είχε απομακρυνθεί για να γραφτεί ένα νέο κείμενο, χωρίς όμως να εξαφανιστεί εντελώς.
Κάτω από τις νεότερες λέξεις παρέμεναν τα ίχνη των παλαιών. Έτσι ακριβώς λειτουργεί η Αθήνα. Η κλασική πόλη γράφτηκε πρώτη. Πάνω της γράφτηκε η ρωμαϊκή. Ακολούθησε η ύστερη αρχαιότητα, ο χριστιανικός κόσμος, οι βυζαντινοί αιώνες. Και σήμερα γράφουμε εμείς τη δική μας σελίδα. Καμία όμως δεν μπορεί να διαγράψει ολοκληρωτικά την προηγούμενη.
Δεν είναι μόνο ανάπλαση
Γι’ αυτό η ανάδειξη των αρχαιοτήτων της Βασιλίσσης Όλγας δεν είναι απλώς ένα έργο ανάπλασης. Είναι μια πράξη πολιτισμικής μνήμης. Η σύγχρονη πόλη καλείται να συνυπάρξει με τις προηγούμενες ζωές της και να τις κάνει ορατές. Σε μια εποχή όπου το καινούργιο συχνά διεκδικεί όλο τον χώρο, η Αθήνα μάς θυμίζει ότι καμία πόλη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς μνήμη.
Ο δημόσιος χώρος δεν είναι μόνο δρόμοι, πλατείες και κτίρια. Είναι και οι ιστορίες που προηγήθηκαν από εμάς. Ίσως, λοιπόν, η μεγαλύτερη αποκάλυψη των ανασκαφών να μην είναι ένα ακόμη άγνωστο οικοδόμημα. Να είναι η ίδια, η συνειδητοποίηση ότι η Αθήνα δεν είναι μόνο η πόλη που βλέπουμε. Είναι η πόλη που βρίσκεται από κάτω. Και όσο σκάβουμε, τόσο διαπιστώνουμε πως το μεγάλο βιβλίο της Αθήνας δεν έχει τελειώσει.
Κάθε ανασκαφή ανοίγει μια νέα σελίδα. Κάθε εύρημα αποκαθιστά μια χαμένη λέξη. Και κάθε στρώμα γης μάς θυμίζει πως η Αθήνα εξακολουθεί να γράφει — και να ξαναγράφει — την ιστορία της.
Τα άρθρα της Κατερίνας Κουβουτσάκη στην «Η»
είναι διαθέσιμα με ένα κλικ εδώ.
Διαβάστε ακόμα:
Ντοκουμέντο: Η παλαιότερη φωτογραφία της Ακρόπολης που συγκινεί ακόμη σήμερα
