ΠΑΣΧΑ ΤΟΥ ΘΕΡΟΥΣ – Ο Δεκαπενταύγουστος, τα ιστορικά προσκυνήματα, τα μοναδικά έθιμα και οι παραδόσεις που κρατούν ζωντανή την πίστη σε όλη την Ελλάδα
Ρεπορτάζ: Άννα Ερηνιτάκη Φωτογραφίες: ΛΑΕΓΕ, Γιώργος Διαμαντάκης
Η Ελλάδα σήμερα, 15 Αυγούστου, τιμά μία από τις μεγαλύτερες και πιο κατανυκτικές θρησκευτικές γιορτές της Χριστιανοσύνης, την Κοίμηση της Θεοτόκου.
Για τον ελληνικό λαό, η Παναγία δεν είναι απλώς ένα εκκλησιαστικό σύμβολο. Είναι η απόλυτη μάνα, η καταφυγή σε κάθε δυσκολία και η διαχρονική προστάτιδα του Έθνους. Ο σεβασμός και η βαθιά, αυθεντική αγάπη προς το πρόσωπό Της αποτυπώνονται στα εκατοντάδες προσκυνήματα που σφύζουν από ζωή.
Αν και πρόκειται για την κοίμηση και την ταφή της Μητέρας του Θεού, η ημέρα αυτή γιορτάζεται πανηγυρικά και με περίσσεια χαρά σε κάθε γωνιά της χώρας. Ο λόγος κρύβεται στη βαθιά θεολογική ουσία της εορτής: Η Παναγία δεν παρέμεινε στον τάφο. «Μετέστη προς την ζωήν».
Η Μετάστασή Της στους ουρανούς, δίπλα στον Υιό Της, τη μετέτρεψε σε μια παντοτινή, ζωντανή μεσίτρια για όλο το ανθρώπινο γένος, μια Μάνα που βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ στις προσευχές μας.
Μαρτυρία Αγάπης και Ζωή
Η σύνδεση αυτή γίνεται ακόμα πιο έκδηλη μέσα από τα μοναδικά έθιμα της λατρείας Της.
Παραδοσιακά σε πολλά μέρη της Ελλάδας, όπως στην Πάτμο, τη Σκιάθο και τη Νίσυρο, αλλά πλέον και στους περισσότερους ναούς της χώρας, οι πιστοί στολίζουν και περιφέρουν τον Επιτάφιο της Παναγίας, ψάλλοντας εγκώμια που θυμίζουν τη Μεγάλη Παρασκευή.
Δεν είναι καθόλου τυχαίο, λοιπόν, ότι ο Δεκαπενταύγουστος αποκαλείται «Πάσχα του καλοκαιριού».
Η Κοίμηση της Θεοτόκου βιώνεται ως ένας θρίαμβος της ζωής και μια μετάσταση προς την αιώνια ελπίδα. Όπως ακριβώς και το ορθόδοξο Πάσχα, η γιορτή αυτή προετοιμάζεται πνευματικά και σωματικά με μια αυστηρή δεκαπενθήμερη νηστεία.
Κορυφώνεται σήμερα με τη συμμετοχή στο κοινό τραπέζι με πλούσια εδέσματα και γιορτινή διάθεση. Σε κάθε περίπτωση, η σχέση των Ελλήνων με την Παναγία είναι βαθιά βιωματική, γεμάτη τάματα, ελπίδα και σπάνια κατάνυξη.
Τα αμέτρητα ονόματα της Λατρείας Της
Η ονοματοδοσία της Θεοτόκου στην Ελλάδα αποτελεί ένα μοναδικό φαινόμενο της παγκόσμιας λαϊκής παράδοσης. Οι Έλληνες έχουν εφεύρει εκατοντάδες διαφορετικά, βαθιά τρυφερά ονόματα για να Την επικαλεστούν και να νιώσουν κοντά Της.
Έχουν καταγραφεί περισσότερα από 500 Θεοτοκώνυμα στην Ελλάδα, ενώ λαογράφοι και ερευνητές υπολογίζουν ότι μαζί με τα εντελώς τοπικά προσωνύμια ο αριθμός τους αγγίζει ή και ξεπερνά τα 1.000 με 1.500 Τα ονόματα αυτά δεν επιλέγονται τυχαία. Πηγάζουν μέσα από την ίδια τη γεωγραφία της χώρας, τον τρόπο αγιογράφησης, τα θαύματα, τις εποχές του χρόνου ή τις ανθρώπινες ανάγκες.
Στα νησιά μας, ο λαός Την ονομάζει Θαλασσινή, Πελαγινή ή Θαλασσομαχούσα, ζητώντας την προστασία Της για τους ναυτικούς.
Στα ορεινά και στις απόκρημνες πλαγιές, γίνεται η Γκρεμιώτισσα της Ίου, η Σπηλιανή της Νισύρου, η Χοζοβιώτισσα της Αμοργού.
Η φύση και η ελληνική γη Της χαρίζουν ονόματα όπως και Κρεμαστή, Μυρτιδιώτισσα, Φιδούσα ή Κεχριά.
Η μορφή Της στην αγιογραφία γεννά άλλα επίθετα.
Η Γλυκοφιλούσα δείχνει τη μητρική στοργή.
Η Μεγαλομάτα αποτυπώνει το γεμάτο ευσπλαχνία βλέμμα Της.
Η Δεξιοκρατούσα κρατά τον Χριστό στη δεξιά αγκαλιά. Παράλληλα, οι ελπίδες του λαού Της δίνουν ιδιότητες λυτρωτικές.
Είναι η Παρηγορήτρια, η Γιάτρισσα, η Ελευθερώτρια και η Ελεούσα. Υπάρχει η Τσαμπίκα που φέρνει τη γονιμότητα, η Χρυσοπηγή που σκορπά το φως και η Εκατοντάπυλιανή με την ακλόνητη ιστορία της.
Όμως, όλος αυτός ο ατέλειωτος πλούτος των λέξεων δεν κρύβει καμία απολύτως διάσπαση. Γιατί στην ουσία δεν έχει καμία σημασία το πώς λέγεται, πού βρίσκεται ή ποιο επίθετο συνοδεύει τη μορφή Της.
Είτε Την επικαλεστεί κανείς σε μια μεγαλοπρεπή βασιλική, είτε Της ανάψει ένα απλό κεράκι σε ένα ξεχασμένο, θαλασσόδαρτο ξωκλήσι, η Παναγία είναι πάντα μία. Είναι η ίδια, κοινή, ζεστή Μάνα όλου του κόσμου. Ακούει κάθε ψίθυρο με την ίδια αστείρευτη αγάπη και αγκαλιάζει τον ανθρώπινο πόνο χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς.
Ιστορικά και Μεγάλα Προσκυνήματα
Η θρησκευτική κατάνυξη του Δεκαπενταύγουστου κορυφώνεται στα πιο παλιά, ιστορικά και εμβληματικά μοναστήρια της χώρας, όπου η λατρεία της Θεοτόκου αγγίζει τα όρια της εθνικής συγκίνησης.
Στο απόλυτο επίκεντρο βρίσκεται η Παναγία της Τήνου, το αιώνιο εθνικό σύμβολο της πίστης και το πιο συγκλονιστικό προσκύνημα του Ελληνισμού.
Από την εύρεση της εικόνας Της το 1823, μέσα στη φωτιά της Ελληνικής Επανάστασης, η Μεγαλόχαρη συνδέθηκε άρρηκτα με τη μοίρα αυτού του τόπου, μετρώντας δύο αιώνες αμέτρητων, καταγεγραμμένων θαυμάτων που λύγισαν ακόμα και τους πιο δύσπιστους. Εκεί, ο ανηφορικός δρόμος που οδηγεί στον ναό της Ευαγγελίστριας μετατρέπεται σε έναν ζωντανό Γολγοθά ανθρώπινης υπέρβασης.
Εκατοντάδες άνθρωποι, με τα γόνατα ματωμένα από την άσφαλτο και τα μάτια βουρκωμένα από τον πόνο, κατευθύνονται προς την Μεγαλόχαρη προκειμένου να εκπληρώσουν ένα τάμα, να ζητήσουν μια γιατρειά ή να πουν ένα «ευχαριστώ». Το εσωτερικό του ναού, «πνιγμένο» από τα χιλιάδες ασημένια και χρυσά αφιερώματα που κρέμονται πάνω από την Εικόνα Της, αντηχεί από τους ψιθύρους ανθρώπων που ακουμπούν εκεί την ψυχή τους, σε μια συγκλονιστική εικόνα ανθρώπινης ελπίδας, ευγνωμοσύνης και λύτρωσης.
Στην Κεντρική Μακεδονία, η Παναγία Σουμελά στις πλαγιές του Βερμίου υποδέχεται τον απανταχού ποντιακό ελληνισμό. Εκεί φυλάσσεται η ανεκτίμητη εικόνα που ιστορείται ότι φιλοτέχνησε ο ίδιος ο Ευαγγελιστής Λουκάς, κουβαλώντας τις μνήμες του Πόντου.
Στις Κυκλάδες, η Παναγία η Εκατονταπυλιανή της Πάρου, ένα από τα πιο σπουδαία παλαιοχριστιανικά μνημεία στη Μεσόγειο, ανοίγει τις 99 φανερές πύλες της για ένα μεγαλειώδες πανηγύρι που αντηχεί σε όλο το Αιγαίο.
Παράλληλα, στη Λέσβο, η Παναγία της Αγιάσου γίνεται το επίκεντρο του Αρχιπελάγους, με χιλιάδες προσκυνητές να φτάνουν εκεί ακόμη και με τα πόδια από τη Μυτιλήνη.
Στη Δυτική Μακεδονία, η Παναγία του Μικροκάστρου στη Σιάτιστα Κοζάνης συγκεντρώνει τα βλέμματα με το έθιμο των «καβαλάρηδων»: Οι προσκυνητές, πάνω σε στολισμένα άλογα, σχηματίζουν παρέες και ξεκινούν σε πομπή για το ιστορικό μοναστήρι, επιστρέφοντας για ένα ατέλειωτο γλέντι με χάλκινα όργανα.
Νοτιότερα, στα Δωδεκάνησα, η Παναγία η Σπηλιανή της Νισύρου αποτελεί ένα από τα πιο υποβλητικά προσκυνήματα. Το μοναστήρι βρίσκεται φωλιασμένο μέσα σε μια βαθιά σπηλιά, στην κορυφή ενός μεγάλου βράχου πάνω από το Μανδράκι, όπου οι πιστοί ανεβαίνουν 130 σκαλιά για να βρεθούν στο κατανυκτικό εσωτερικό του.
Στο ίδιο κλίμα, η Παναγία η Πορταΐτισσα στην Αστυπάλαια, χτισμένη κάτω από το ενετικό κάστρο, αποτελεί το στολίδι του νησιού. Έξω από τον ναό στρώνεται το παραδοσιακό τραπέζι όπου προσφέρεται δωρεάν ο «λαμπριανός» (γεμιστό κατσικάκι), ανοίγοντας τον χορό με βιολιά και νησιώτικους σκοπούς. Από την πιο μικρή βραχονησίδα μέχρι το πιο μεγάλο αστικό κέντρο, η σημερινή ημέρα αποδεικνύει ότι η Ελλάδα μετατρέπεται σε μια απέραντη, ενιαία αγκαλιά
Η Πλάση υποκλίνεται στη Θεοτόκο
Αμέσως μετά τα μεγάλα ιστορικά προσκυνήματα, το ενδιαφέρον στρέφεται σε εκείνες τις γωνιές της νησιωτικής Ελλάδας όπου η θρησκευτική πίστη συναντά αναπάντεχα φυσικά φαινόμενα.
Στην Κεφαλονιά, στο χωριό Μαρκόπουλο, στον Ιερό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου, κάνουν από τις 6 Αυγούστου, την ημέρα της εορτής της Μεταμορφώσεως, την εμφάνισή τους τα διάσημα «φιδάκια της Παναγίας». Πρόκειται για μικρά, ακίνδυνα ερπετά με ένα σημάδι σαν σταυρό στο κεφάλι τα οποία αναχωρούν και πάλι μετά το πέρας της Θείας Λειτουργίας επί της Εορτής της Κοιμήσεως.
Για τους ντόπιους, η ολοκληρωτική απουσία τους θεωρείται παραδοσιακά κακός οιωνός. Πράγματι, τα φιδάκια δεν εμφανίστηκαν το 1940, τη χρονιά που ξεκίνησε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, αλλά ούτε και το 1953, τη χρονιά του ισοπεδωτικού σεισμού στο νησί. Ακόμη όμως και η αριθμητική τους παρουσία αποκρυπτογραφείται ως μια ζωντανή προφητεία· η αφθονία τους προμηνύει μια περίοδο ευφορίας, καρποφορίας και συλλογικής ευλογίας, ενώ η ισχνή, λιγοστή παρουσία τους ερμηνεύεται ως προάγγελος επερχόμενων δοκιμασιών.
Ωστόσο, το πανάρχαιό αυτό έθιμο έχει βρεθεί πρόσφατα στο επίκεντρο έντονων ιδεολογικών αντιπαραθέσεων. Φιλοζωικές οργανώσεις εγείρουν πλέον συστηματικές διαμαρτυρίες που στρέφονται ευθέως κατά της ίδιας της τελετουργίας του θαύματος, προτάσσοντας ως επιχειρηματολογία την κακομεταχείριση και την αιχμαλωσία των ερπετών.
Αυτές οι πρόσφατες ακτιβιστικές παρεμβάσεις κλυδωνίζουν την ηρεμία της πανήγυρης, την ώρα που η τοπική κοινωνία και οι πιστοί υπεραμύνονται της θρησκευτικής τους κληρονομιάς ως αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητάς τους.
Λίγα χιλιόμετρα πιο δίπλα, στο χωριό Πάστρα, συντελείται ένα δεύτερο συγκλονιστικό θαύμα: Στην εικόνα της Παναγίας της Γραβαλιώτισσας, οι ξεροί μίσχοι από κρίνους που έχουν τοποθετηθεί εκεί από τον Μάιο και κατά τη διάρκεια των Παρακλήσεων από την 1η Αυγούστου μέχρι την ημέρα της Κοιμήσεως, ανθίζουν ξανά, βγάζοντας ολόλευκα μπουμπούκια ενώ ταυτόχρονα το κλαρί τους παραμένει ξερό. Αυτό το ανεξήγητο προσπάθησαν κατά καιρούς να ερμηνεύσουν λογικά επιστήμονες, χωρίς όμως αποτέλεσμα.
Η θαυμαστή αυτή ανθοφορία των ξεραμένων κρίνων δεν περιορίζεται όμως μόνο στο Ιόνιο. Μια νοητή, θαλασσινή γραμμή συνδέει την Πάστρα απευθείας με τα Δωδεκάνησα, καθώς το ίδιο ακριβώς φαινόμενο επαναλαμβάνεται στους Λειψούς, στην περίφημη Παναγία του Χάρου.
Εκεί, η Θεοτόκος εικονίζεται σε μια σπάνια αναπαράσταση να θρηνεί κρατώντας τον Χριστό σταυρωμένο στην αγκαλιά της. Οι πιστοί εναποθέτουν κρίνους την άνοιξη, οι οποίοι ξεραίνονται, για να βγάλουν ξανά μοσχομυριστά μπουμπούκια. Αν και το προσκύνημα στους Λειψούς κορυφώνεται παραδοσιακά στα Εννιάμερα της Θεοτόκου στις 23 Αυγούστου, η θρησκευτική κατάνυξη ξεκινά από σήμερα, με το Δήμο Λειψών να υποδέχεται χιλιάδες πιστούς από τα γύρω νησιά.
Την ίδια στιγμή, στη Λέρο, το ενδιαφέρον τραβά η Παναγία η Γουρλωμάτα στον Δρυμώνα. Αυτό το μικρό βυζαντινό εκκλησάκι του 14ου αιώνα πήρε το όνομά του από τις ιδιαίτερες τοιχογραφίες του, όπου η Θεοτόκος και οι Άγιοι έχουν ζωγραφιστεί με ασυνήθιστα μεγάλα, έκπληκτα μάτια.
Φυσικά, αυτά τα μοναδικά προσκυνήματα και οι παράδοξες ιστορίες τους είναι απλώς ένα ελάχιστο δείγμα της ανεξάντλητης λαϊκής και θρησκευτικής μας παράδοσης. Σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, από το πιο απομονωμένο βραχονήσι μέχρι το πιο μικρό ορεινό χωριό, κρύβεται ένα ξωκλήσι, ένας θρύλος και μια τοπική γιορτή, αποδεικνύοντας πως ο Δεκαπενταύγουστος είναι ο αδιαμφισβήτητος συνδετικός κρίκος ολόκληρου του Ελληνισμού.
