ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – Οιδίπους Τύραννος: Μια ψυχοδυναμική ανάγνωση με επίκεντρο τη μοίρα, την αυτογνωσία και τον καταναγκασμό της επανάληψης.
Γράφει η Ελένη Φιλιππαίου, Δικηγόρος Αθηνών, LL.M. Διαπιστευμένη Διαμεσολαβήτρια ΥΔΔΑΔ, BSc (Hons) in Psychology, UCLan Φωτογραφίες: ΛΑΕΓΕ - Ηλέκτρα Σωκράτους
«H HMEPA» δημοσιεύει μια νέα σειρά
αποκλειστικών άρθρων της κ. Ελένης Φιλιππαίου,
με αφορμή την παράσταση «Οιδίπους Τύραννος» του Τάκη Λουκάτου.
Β΄ ΜΕΡΟΣ
Μοίρα ή καταναγκασμός επανάληψης;
Ο Οιδίπους μοιάζει να ενσαρκώνει με τον πιο δραματικό τρόπο την αρχαιοελληνική αντίληψη που συμπυκνώθηκε στη φράση «τὸ πεπρωμένον φυγεῖν ἀδύνατον»: Ο Οιδίπους γνωρίζει την προφητεία και παρ’ όλα αυτά φαίνεται ότι δεν μπορεί να αλλάξει την έκβασή της. Μάλιστα, στην ενεργή προσπάθειά του να την αποφύγει, καταλήγει να την εκπληρώνει.
Με ψυχοδυναμικούς όρους, αντίθετα, εκείνο που ομοιάζει στη ζωή μας με «μοίρα», μπορεί να είναι η επανάληψη ενός ασυνείδητου μοτίβου. Και είναι ασυνείδητο για τον άνθρωπο, ακριβώς διότι βρίσκεται σε μία περιοχή, στην οποία αυτός δεν έχει (ακόμα) πρόσβαση. Με απλά λόγια: δεν γνωρίζει ότι δεν γνωρίζει.
Τρόπος του σχετίζεσθαι
Ήδη από το 1914 στο έργο του “Repeating and Working–Through”, ο Φρόιντ περιγράφει ακριβώς το φαινόμενο κατά το οποίο το υποκείμενο δεν θυμάται απλώς το παρελθόν ως παρελθόν, αλλά το επαναφέρει στο παρόν ως πράξη και ως τρόπο σχετίζεσθαι.
Το 1920 στο “Beyond the Pleasure Principle”, προχωρά ακόμα παρακάτω προσπαθώντας να κατανοήσει ένα παράδοξο της ψυχικής ζωής: την τάση του ανθρώπου να επαναλαμβάνει ακόμη και εμπειρίες δυσάρεστες ή επώδυνες, οι οποίες φαίνονται να αντιβαίνουν στην αρχή της ηδονής. Από μια ευρύτερη ψυχοδυναμική οπτική, αυτό που επαναλαμβάνεται δεν είναι κατ’ ανάγκην ευχάριστο. Είναι όμως συχνά οικείο. Και το οικείο μπορεί να ασκεί ισχυρή έλξη ακόμη και όταν είναι επώδυνο.
Στην πράξη, το άτομο που εμφανίζει καταναγκασμό επανάληψης, τείνει να αναπαράγει ασυνείδητα στην ενήλικη ζωή του σχεσιακές δυναμικές και συναισθηματικές εμπειρίες που, επειδή είναι αναγνωρίσιμες και ψυχικά οικείες, αντηχούν τις πρώιμες εμπειρίες της ζωής του.
Αργότερα, ο Jung θα διατύπωνε με εντυπωσιακή σαφήνεια ότι «όταν μια εσωτερική κατάσταση δεν γίνεται συνειδητή, εκδηλώνεται εξωτερικά ως μοίρα» (“when an inner situation is not made conscious, it happens outside, as fate.”) (Aion, 1951).
Για παράδειγμα, μία γυναίκα που βλέπει τις ερωτικές της σχέσεις να καταλήγουν ξανά και ξανά στην ίδια επώδυνη δυναμική, ίσως αναρωτηθεί: «Μα τι γίνεται; Το ’χει η μοίρα μου να βρίσκω πάντα τέτοιους άνδρες…». Μόνο που… «δεν το έχει η μοίρα της». Εκείνο που μοιάζει με πεπρωμένο μπορεί να είναι η καταναγκαστική επανάληψη μιας οικείας ιστορίας: διαφορετικοί άνθρωποι, διαφορετικές περιστάσεις, αλλά κάτι από το ίδιο σχεσιακό μοτίβο επιστρέφει στο παρόν.
Στο μέτρο, όμως, που το ασυνείδητο μοτίβο μπορεί να αναγνωριστεί από το υποκείμενο και να υποστεί επεξεργασία (working–through), τίποτα δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Και τότε συχνά ο άνθρωπος σταματά να επαναλαμβάνει καταναγκαστικά και να ονομάζει αυτή την παρόρμηση επανάληψης «μοίρα».
Το αίνιγμα τελικά είναι ο ίδιος ο άνθρωπος
Ο Φρόνιτ είδε στην αποκάλυψη της αλήθειας του Οιδίποδα μια διαδικασία που μπορεί να παραλληλιστεί με την ψυχαναλυτική εργασία. Ο Ζάκρισσον ανέδειξε τη σύγκρουση ανάμεσα στην αναζήτηση της αυτογνωσίας και την επιθυμία συγκάλυψης μιας αφόρητης πραγματικότητας. Και ο Λάνσκυ έστρεψε την προσοχή σε μια ακόμη πιο λεπτή ψυχική κατάσταση: στην ταυτόχρονη γνώση και «μη γνώση» και στην απώλεια της αθωότητας, όταν η αλήθεια δεν μπορεί πλέον να παραμείνει μη αναγνωρισμένη.
Υπό αυτή την οπτική, ο Οιδίπους Τύραννος δεν είναι μόνο μια τραγωδία για την αιμομιξία, την πατροκτονία ή τη μοίρα. Είναι ένα δράμα για την ανθρώπινη δυσκολία να γνωρίσουμε πραγματικά τον Εαυτό μας.
Και ίσως αυτό εξηγεί γιατί εξακολουθεί να μας αφορά: Ο Οιδίπους ξεκινά την έρευνά του βέβαιος ότι αναζητά έναν άλλον. Σταδιακά, όμως, η απόσταση ανάμεσα στον ερευνητή και στο αντικείμενο της έρευνας εξαφανίζεται. Ο άνθρωπος που αναζητά τον ένοχο, ο άνθρωπος που θέτει τις ερωτήσεις και ο άνθρωπος που αποτελεί την απάντηση είναι τελικά ο ίδιος.
Η τραγωδία, επομένως, θέτει ένα ερώτημα που παραμένει βαθιά ψυχαναλυτικό: Πόση αλήθεια για τον Εαυτό του μπορεί να αντέξει ένας άνθρωπος; Και ακόμη περισσότερο: Τι συμβαίνει όταν εκείνο που αναζητούμε με τόση επιμονή έξω από εμάς, αποδεικνύεται ότι βρισκόταν εξαρχής μέσα στη δική μας ιστορία;
Η αυτογνωσία μπορεί να είναι οδυνηρή, σε αντίθεση όμως με τον Οιδίποδα, για τον οποίο, η αποκάλυψη της αλήθειας έρχεται όταν η μοίρα έχει ήδη συντελεστεί, στην ψυχοδυναμική σκέψη, η αναγνώριση και η επεξεργασία των μοτίβων που επαναλαμβάνονται, μπορούν να αποτελέσουν το έναυσμα για μία διαφορετική έκβαση. Δεν αλλάζουν το παρελθόν· μπορούν, όμως, να μεταβάλουν τη σχέση του ανθρώπου με το παρελθόν και να διευρύνουν την ελευθερία των μελλοντικών του επιλογών.
Βιβλιογραφία:
-
Bowins, B. (2010). Repetitive maladaptive behavior: Beyond repetition compulsion. The American Journal of Psychoanalysis, 70(3), 282-298.
-
Cogan, R. (2010). Repetition Compulsion. The Corsini Encyclopedia of Psychology, 1-2.
-
Freud, S. (1914). Remembering, repeating and working-through. SE, 12.
-
Jung, C. G. (2014). Aion: Researches into the Phenomenology of the Self. Routledge.
-
Lansky, M. R. (2015). Knowing and Not Knowing: Lost Innocence in Oedipus Tyrannos. Psychoanalytic Inquiry, 35(1), 60-74.
-
Lau, K. Revision of the Drive Theory:” Beyond the Pleasure Principle”(1920) and the Function of’the Dynamics of Reassurance’.
-
Levine, H. B. (2020). The compulsion to repeat: An introduction. The International Journal of Psychoanalysis, 101(6), 1162–1171. https://doi.org/10.1080/00207578.2020.1815541
-
Zachrisson, A. (2013). Oedipus the King: Quest for self‐knowledge–denial of reality. Sophocles’ vision of man and psychoanalytic concept formation. The International Journal of Psychoanalysis, 94(2), 313-331.
-
Zhang, Y. (2024). A Psychoanalytic Theoretical Study on ‘the Familiar’ (Doctoral dissertation, UCL (University College London).
Η αρθρογραφία της Ελένης Φιλιππαίου στην «Η» με ένα κλικ εδώ.
