ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ & ΘΡΗΣΚΕΙΑ – Ο βαθύς συμβολισμός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, η θέση της Παναγίας στην Ορθοδοξία και η ξεχωριστή σχέση της γιορτής με την ελληνική παράδοση.
Άρθρο: Κυριακή Τσιρίδου, Σεναριογράφος, Γραφολόγος, Καθηγήτρια – Μεταφράστρια
Ο Δεκαπενταύγουστος αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες γιορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας και μία από τις βαθύτερα ριζωμένες ημέρες στην ελληνική θρησκευτική και λαϊκή παράδοση.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου, που τιμάται στις 15 Αυγούστου, δεν είναι απλώς η ανάμνηση του τέλους της επίγειας ζωής της Παναγίας. Για την Ορθοδοξία είναι πρωτίστως μια γιορτή ελπίδας, μετάβασης και νίκης της ζωής απέναντι στον θάνατο.
Γι’ αυτό και ο Δεκαπενταύγουστος έχει χαρακτηριστεί συχνά ως το «Πάσχα του καλοκαιριού».
Η Κοίμηση και όχι ο θάνατος
Η ίδια η λέξη «Κοίμηση» αποκαλύπτει ένα μεγάλο μέρος του θεολογικού συμβολισμού της εορτής.
Στην ορθόδοξη παράδοση, ο θάνατος δεν αντιμετωπίζεται ως οριστική εξαφάνιση του ανθρώπου, αλλά ως πέρασμα. Η Εκκλησία μιλά για «κοίμηση», υποδηλώνοντας ότι ο θάνατος δεν έχει τον τελευταίο λόγο.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, όταν πλησίαζε το τέλος της επίγειας ζωής της Θεοτόκου, οι Απόστολοι συγκεντρώθηκαν θαυματουργικά κοντά της. Μετά την Κοίμησή της ακολούθησε η ταφή της, ενώ η ορθόδοξη υμνολογία συνδέει την εορτή με τη μετάστασή της προς τη ζωή και την παρουσία της κοντά στον Υιό της.
Το γεγονός αυτό αποκτά ιδιαίτερο νόημα για τον πιστό: εκεί όπου ο άνθρωπος βλέπει ένα τέλος, η πίστη καλείται να δει μια μετάβαση.
Η Παναγία ως μητέρα
Ίσως κανένα άλλο πρόσωπο της ορθόδοξης παράδοσης, μετά τον ίδιο τον Χριστό, δεν βρίσκεται τόσο κοντά στη λαϊκή ψυχή όσο η Παναγία.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο ελληνικός λαός τής έχει δώσει εκατοντάδες προσωνύμια: Παναγία Σουμελά, Εκατονταπυλιανή, Ευαγγελίστρια, Μεγαλόχαρη, Προυσιώτισσα, Φανερωμένη, Γοργοεπήκοος, Παραμυθία και τόσα άλλα.
Κάθε όνομα συνδέεται με έναν τόπο, μια ιστορία, μια εικόνα, μια ανάγκη ή μια ανθρώπινη προσδοκία.
Πάνω απ’ όλα, όμως, η Θεοτόκος είναι η Μητέρα.
Και αυτό ίσως εξηγεί γιατί η σχέση των ανθρώπων μαζί της πολλές φορές ξεπερνά τα όρια μιας τυπικής θρησκευτικής ευλάβειας. Στην Παναγία καταφεύγει ο άνθρωπος όταν φοβάται, όταν πονά, όταν περιμένει ένα παιδί, όταν ένας δικός του άνθρωπος αρρωσταίνει, όταν βρίσκεται σε κίνδυνο, όταν ζητά προστασία ή όταν απλώς νιώθει ότι δεν μπορεί να σηκώσει μόνος του το βάρος που κουβαλά.
Η μορφή της γίνεται έτσι σύμβολο μητρικής αγάπης, προστασίας και παρηγοριάς.
Η γυναίκα που είπε «ναι»
Υπάρχει όμως και ένας ακόμη βαθύτερος συμβολισμός.
Η Παναγία δεν είναι μόνο η μητέρα του Χριστού. Είναι, για την ορθόδοξη θεολογία, ο άνθρωπος που ανταποκρίθηκε ελεύθερα στο κάλεσμα του Θεού.
Το «γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου» του Ευαγγελισμού αποτελεί ένα «ναι» που δεν προέρχεται από καταναγκασμό αλλά από ελεύθερη αποδοχή.
Έτσι η Θεοτόκος γίνεται και σύμβολο εμπιστοσύνης, ταπείνωσης και ελεύθερης προσφοράς.
Δεν παρουσιάζεται ως πρόσωπο ισχύος με την κοσμική έννοια. Η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στο αντίθετο: στην αποδοχή, στην πίστη, στην αντοχή και στην παρουσία της ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής του Χριστού.
Από τη Γέννηση μέχρι τον Σταυρό.
Από τον πόνο στην ελπίδα
Η Παναγία της Ορθοδοξίας γνωρίζει και τον ανθρώπινο πόνο.
Είναι η εικόνα της μητέρας που βρίσκεται κάτω από τον Σταυρό του παιδιού της είναι ίσως μία από τις πιο ισχυρές εικόνες της χριστιανικής παράδοσης. Γι’ αυτό και μπορεί να γίνει σημείο αναφοράς για κάθε άνθρωπο που έχει βιώσει απώλεια, φόβο ή δοκιμασία.
Ο Δεκαπενταύγουστος, ωστόσο, δεν παραμένει στο πένθος.
Αποτελεί την Κοίμηση που οδηγεί στη ζωή.
Κι εδώ βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους συμβολισμούς της γιορτής: ο πόνος δεν είναι το τέλος της ιστορίας.
Η ορθόδοξη αντίληψη για την Κοίμηση της Θεοτόκου μετατρέπει μια ημέρα που θα μπορούσε να είναι ημέρα θρήνου σε ημέρα χαράς. Η απουσία συνυπάρχει με την παρουσία, ο αποχωρισμός με την ελπίδα και ο θάνατος με την προσδοκία της αιώνιας ζωής.
Οι δεκαπέντε ημέρες της προετοιμασίας
Η σημασία της εορτής φαίνεται και από την περίοδο που προηγείται.
Από την 1η έως τη 14η Αυγούστου η Εκκλησία έχει καθιερώσει τη Νηστεία του Δεκαπενταύγουστου, μία από τις σημαντικότερες περιόδους νηστείας του εκκλησιαστικού έτους.
Παράλληλα τελούνται οι Παρακλήσεις προς την Υπεραγία Θεοτόκο.
Οι ύμνοι τους έχουν μια ιδιαίτερα ανθρώπινη διάσταση. Μιλούν για ασθένεια, φόβο, θλίψη, αγωνία και ανάγκη για βοήθεια. Ίσως γι’ αυτό παρέμειναν τόσο ζωντανοί μέσα στους αιώνες: επειδή δεν περιγράφουν έναν άνθρωπο απαλλαγμένο από δυσκολίες, αλλά έναν άνθρωπο που μέσα στις δυσκολίες αναζητά καταφύγιο και ελπίδα.
Ο Δεκαπενταύγουστος της ελληνικής κοινωνίας
Στην Ελλάδα η γιορτή ξεπερνά τα όρια του ναού.
Από την Τήνο και την Πάρο μέχρι την Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο και από τα μεγάλα προσκυνήματα μέχρι το μικρότερο ξωκλήσι ενός νησιού ή ενός ορεινού χωριού, η 15η Αυγούστου γίνεται σημείο συνάντησης.
Οι άνθρωποι επιστρέφουν στους τόπους καταγωγής τους. Οικογένειες συγκεντρώνονται. Πανηγύρια στήνονται στις πλατείες. Εκκλησίες γεμίζουν. Παλιές κοινότητες ζωντανεύουν ξανά.
Έτσι ο Δεκαπενταύγουστος αποκτά και έναν κοινωνικό συμβολισμό: γίνεται γιορτή επιστροφής, μνήμης και κοινότητας.
Μέσα σε έναν σύγχρονο κόσμο όπου η καθημερινότητα συχνά απομονώνει τον άνθρωπο, η συγκεκριμένη ημέρα εξακολουθεί να υπενθυμίζει τη σημασία του «μαζί».
Μια γιορτή στο μέσο του καλοκαιριού
Υπάρχει κάτι ιδιαίτερα συμβολικό ακόμη και στην εποχή κατά την οποία βρίσκεται η γιορτή.
Στην καρδιά του Αυγούστου, όταν το ελληνικό καλοκαίρι βρίσκεται στην κορύφωσή του. Τότε που η φύση είναι γεμάτη φως. Μέσα σε αυτό το φως η Εκκλησία τοποθετεί μια γιορτή που μιλά για την υπέρβαση της φθοράς.
Ίσως γι’ αυτό ο Δεκαπενταύγουστος έχει μια παράξενη διπλή ποιότητα. Ταυτοχρόνως, είναι κατανυκτικός και χαρούμενος.
Μιλά για Κοίμηση, αλλά γιορτάζεται ως πανηγύρι.
Κάνει λόγο για αποχωρισμό, αλλά συγκεντρώνει ανθρώπους.
Δείχνει το τέλος της επίγειας ζωής, αλλά στρέφει το βλέμμα προς την αιωνιότητα.
Το βαθύτερο μήνυμα
Πέρα από τα πανηγύρια, τα έθιμα και τις εικόνες, ο βαθύτερος συμβολισμός του Δεκαπενταύγουστου βρίσκεται ίσως σε μία πολύ απλή ανθρώπινη ανάγκη. Να υπάρχει ελπίδα ακόμη και εκεί όπου όλα μοιάζουν να τελειώνουν.
Η Παναγία συμβολίζει τη μητέρα, την προστασία, την πίστη, την υπομονή και την παρουσία δίπλα στον ανθρώπινο πόνο. Επιπλέον, η Κοίμησή της υπενθυμίζει το κεντρικό μήνυμα της χριστιανικής πίστης. Δηλαδή, η ζωή δεν περιορίζεται στα όρια της φθοράς.
Γι’ αυτό και κάθε χρόνο, στις 15 Αυγούστου, από τις μεγάλες βασιλικές μέχρι τα μικρότερα ξωκλήσια της ελληνικής γης. Πάλι, ακούγεται ξανά ένα μήνυμα που διασχίζει τους αιώνες. Ένα μήνυμα ότι απέναντι στον φόβο μπορεί να υπάρχει πίστη, απέναντι στον πόνο παρηγοριά και απέναντι στο τέλος η προσδοκία μιας νέας αρχής.
Ίσως τελικά γι’ αυτό ο Δεκαπενταύγουστος δεν είναι μόνο μια μεγάλη θρησκευτική γιορτή.
Συνεπώς, είναι η γιορτή και ο θρίαμβος της ελπίδας.
Τα άρθρα της Κυριακής Τσιρίδου
στην «ΗΜΕΡΑ» είναι διαθέσιμα εδώ.
Διαβάστε ακόμη:
