Διαμεσολάβηση: Από τον συμβιβασμό στον μετασχηματισμό

ΑΝΑΛΥΣΗ – Η νέα φιλοσοφία της διαμεσολάβησης στην Ελλάδα και ο ρόλος της στην ουσιαστική επίλυση των συγκρούσεων

Γράφει η Ελένη Φιλιππαίου, 
Δικηγόρος Αθηνών, 
LL.M. Διαπιστευμένη Διαμεσολαβήτρια ΥΔΔΑΔ, 
BSc (Hons) in Psychology, UCLan

Η πρόσφατη παρουσίαση του νέου Κώδικα Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών από το Υπουργείο Δικαιοσύνης, συνιστά μια σημαντική ευκαιρία να επαναπροσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη διαμεσολάβηση στην Ελλάδα.

Η ενίσχυση του θεσμού δεν εξαρτάται μόνο από τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις, αλλά και από τη διαμόρφωση μιας νέας κουλτούρας διαχείρισης των συγκρούσεων. Μιας κουλτούρας που βλέπει τη διαμεσολάβηση, όχι απλά ως εναλλακτική της δικαστικής αντιδικίας, αλλά ως διαδικασία προσωπικής επίγνωσης και μεταβολής της ποιότητας της σχέσης και της επικοινωνίας μεταξύ των μερών.

Υποκείμενα συμφέροντα

Η κλασική διαπραγματευτική θεωρία των Fisher et al. (2011), ανέδειξε ότι η βιώσιμη επίλυση μιας διαφοράς, επιτυγχάνεται όταν τα μέρη μετακινούνται από τις άκαμπτες θέσεις στα υποκείμενα συμφέροντα που υποκρύπτονται πίσω από αυτές. Η σύγκρουση, επομένως, δεν είναι απλώς μια διαφωνία για δικαιώματα ή χρήματα, αλλά μια έκφραση βαθύτερων ανθρώπινων αναγκών, όπως η ασφάλεια, η αναγνώριση και η αξιοπρέπεια.

Η διαμεσολάβηση δεν επιδιώκει να επιβάλει λύσεις· αντίθετα, δημιουργεί τον χώρο μέσα στον οποίο τα ίδια τα μέρη μπορούν να κατανοήσουν βαθύτερα τη σύγκρουσή τους, να αναγνωρίσουν τις πραγματικές τους ανάγκες και να αποφασίσουν οι ίδιοι πώς επιθυμούν να προχωρήσουν.

Τρία επίπεδα

Κάθε δύσκολη συζήτηση εκτυλίσσεται σε τρία αλληλένδετα επίπεδα: στη συζήτηση για το τι συνέβη, στη συζήτηση των συναισθημάτων και στη συζήτηση της ταυτότητας. Πίσω από κάθε σύγκρουση βρίσκονται ερωτήματα όπως: «Με σέβονται;»,  «Με αδικούν;»,  «Είμαι αρκετός;».

Η επιτυχής διαμεσολάβηση οφείλει να δημιουργεί ασφαλείς συνθήκες, ώστε αυτά τα βαθύτερα επίπεδα να μπορούν να αναγνωριστούν και να εκφραστούν (Stone et al., 2023).

Στο ίδιο πνεύμα, ο μεγαλύτερος κίνδυνος για έναν διαμεσολαβητή, δεν είναι να μην επιτευχθεί συμφωνία, αλλά να επιτευχθεί μια συμφωνία επιφανειακή, η οποία αφήνει ανέγγιχτες τις βαθύτερες διαστάσεις της σύγκρουσης (Cloke, 2001). Μια συμφωνία που ενδέχεται μεν να τερματίζει μια διαφορά, δίχως όμως να μεταβάλλει τη σχέση των ανθρώπων.

Αντίθετα, ο βαθύτερος σκοπός της διαμεσολάβησης είναι να δημιουργήσει τις συνθήκες, ώστε τα μέρη να κατανοήσουν ο ένας τον άλλον, να αναθεωρήσουν τις αφηγήσεις τους, να αναλάβουν την προσωπική τους ευθύνη για τη σύγκρουση και να μπορέσουν να οικοδομήσουν -εφόσον το επιθυμούν- μία νέα σχέση συνεργασίας.

Μετασχηματιστική προσέγγιση

Η παραπάνω θέση αποκτά συστηματικό θεωρητικό υπόβαθρο στη μετασχηματιστική προσέγγιση των Bush και Folger (2004). Εδώ, η σύγκρουση εκλαμβάνεται πρωτίστως ως μια κρίση ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Η μεταβολή της ποιότητας της αλληλεπίδρασης μεταξύ των συνομιλητών, αποτελεί τον πυρήνα της μετασχηματιστικής διαδικασίας.

Ο μετασχηματισμός επιτυγχάνεται όταν η αλληλεπίδραση μετακινείται από μια συνθήκη αδυναμίας και αμυντικότητας προς μεγαλύτερη αυτοδιάθεση και από μια κατάσταση αυτοαπορρόφησης προς μία ευρύτερη αναγνώριση της οπτικής και της εμπειρίας του άλλου.

Όταν οι άνθρωποι ανακτούν την αίσθηση της προσωπικής τους επάρκειας, μπορούν να ακούσουν και να δουν την άλλη πλευρά, όχι ως αντίπαλο, αλλά ως άνθρωπο με τις δικές του ανάγκες και δυσκολίες. Τότε δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μία βαθύτερη και περισσότερο βιώσιμη διευθέτηση.

Υπερβατική συνθήκη

Σε αυτό το πλαίσιο, πρωταρχικός σκοπός δεν είναι μόνο η επίτευξη συμφωνίας, αλλά η υποστήριξη μετατοπίσεων αφενός προς αποκατάσταση της ικανότητας των μερών να κινούνται πιο συνειδητά, αυτόνομα και αποτελεσματικά μέσα στη σύγκρουση και αφετέρου προς αμοιβαία αναγνώριση.

Μια συμφωνία είναι δυνατό να προκύψει ως αποτέλεσμα αυτής της μεταβολής, χωρίς όμως να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο επιτυχίας. Από αυτή την οπτική, η διαμεσολάβηση υπερβαίνει τα όρια μιας νομικής διαδικασίας. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη συνάντηση, όπου η ακρόαση, η ενσυναίσθηση, η αυθεντικότητα και η υπευθυνότητα αποκτούν μείζονα σημασία.

Εν κατακλείδι, η επιτυχία της νέας νομοθετικής προσπάθειας στην Ελλάδα δεν θα κριθεί μόνο από τον αριθμό των διαμεσολαβήσεων ή των συμφωνιών που θα επιτευχθούν.

Θα κριθεί κυρίως από το κατά πόσον η διαμεσολάβηση θα συμβάλει στη δημιουργία μιας νέας κουλτούρας διαλόγου στην οποία, η επίλυση των διαφορών, δεν θα σημαίνει απλώς το τέλος μιας δικαστικής διαμάχης, αλλά την αφετηρία μιας ουσιαστικότερης ανθρώπινης κατανόησης και συνάντησης.

Διαβάστε ακόμα: 

Έξαρση της Εγκληματικότητας και αποδόμηση του κοινωνικού χώρου