ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ – Η αποκατάσταση του Παλατιού του Βουκολέοντος επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για τη διαχείριση της βυζαντινής κληρονομιάς. Η Κατερίνα Κουβουτσάκη αναλύει τη σημασία της ιστορικής ταυτότητας του μνημείου, τον ρόλο της Ελλάδας και την ανάγκη προστασίας της πολιτιστικής μνήμης με επιστημονική τεκμηρίωση και διεθνή συνεργασία.
Άρθρο της Κατερίνας Κουβουτσάκη, Φιλολόγου Κλασικής Φιλολογίας
Η πρόσφατη προβολή της αποκατάστασης του Παλατιού του Βουκολέοντος από την Τουρκία επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που αφορά όχι μόνο τη διαχείριση ενός ιστορικού μνημείου, αλλά και τη διαφύλαξη της ιστορικής αλήθειας.
Το Παλάτι του Βουκολέοντος δεν είναι ένα οποιοδήποτε οικοδόμημα.
Είναι ένα από τα λαμπρότερα αυτοκρατορικά ανάκτορα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (Ρωμανίας), δημιούργημα του ελληνοχριστιανικού (αποκαλούμενου ως βυζαντινού) πολιτισμού που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Το μνημείο αυτό, δίπλα στη Θάλασσα του Μαρμαρά, αποτελεί αδιαμφισβήτητα κομμάτι της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και η συντήρηση, η αναστήλωση και το άνοιγμά του στο κοινό φέρουν πολλαπλές αναγνώσεις για την Ελλάδα και τη διεθνή κοινότητα.
Θετικές και Αρνητικές Προσεγγίσεις
Από την πλευρά της διατήρησης του παγκόσμιου πολιτιστικού πλούτου, η τουρκική προσπάθεια έχει θετικό πρόσημο. Η διάσωση ενός μνημείου 1.600 ετών που είχε περιέλθει σε κατάσταση ερειπίωσης μετά την Άλωση της Πόλης είναι μια πράξη ευθύνης.
Η χρήση της τεχνολογίας, όπως η εφαρμογή “İstanbul Senin”, για την πρόσβαση των πολιτών και των νέων στο εργοτάξιο, προάγει την εκπαίδευση και την ιστορική συνείδηση. Η επένδυση στη συντήρηση αναδεικνύει τη σημασία που δίδεται πλέον στη βυζαντινή στρώση της ιστορίας της πόλης, η οποία για δεκαετίες είχε τεθεί στο περιθώριο.
Κάθε προσπάθεια διάσωσης ενός τόσο σημαντικού μνημείου είναι ευπρόσδεκτη. Η αποκατάσταση και η ανάδειξή του συμβάλλουν στη διατήρηση ενός ανεκτίμητου πολιτιστικού θησαυρού. Ωστόσο, η συντήρηση των λίθων δεν αρκεί.
Η πτυχή της ιστορικής ταυτότητας
Εξίσου σημαντική είναι η προστασία της ιστορικής ταυτότητας που αυτοί οι λίθοι φέρουν εδώ και δεκαέξι αιώνες. Υπάρχει πάντα η ανησυχία για το αν η αποκατάσταση ακολουθεί αυστηρά επιστημονικά πρωτόκολλα, προκειμένου να μην αλλοιωθεί ο ιστορικός χαρακτήρας του μνημείου στο όνομα του τουρισμού ή της εθνικής αφήγησης.
Επιπλέον, το πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου παρουσιάζεται η αναστήλωση μπορεί να ιδωθεί ως μια προσπάθεια ελέγχου του αφηγήματος της «Πόλης», ενσωματώνοντας το ελληνοχριστιανικό (βυζαντινό) παρελθόν σε μια αποκλειστικά τουρκική εθνική κληρονομιά, παρακάμπτοντας τη συνέχεια της ελληνικής παρουσίας που το δημιούργησε.
Το Βυζάντιο υπήρξε η φυσική εξέλιξη του ελληνικού κόσμου στην Ανατολή. Η ελληνική Γλώσσα, η Ορθόδοξη Πίστη, η ελληνική Παιδεία και ο Πολιτισμός διαμόρφωσαν την ταυτότητα της Αυτοκρατορίας και άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στην Κωνσταντινούπολη και σε κάθε σημείο της επικρατείας της.
Κανένα σύγχρονο πολιτικό αφήγημα δεν μπορεί να αποκόψει αυτά τα μνημεία από τις ιστορικές τους ρίζες. Τα ανάκτορα, οι ναοί, τα τείχη και τα έργα τέχνης της Κωνσταντινούπολης μαρτυρούν το μεγαλείο ενός πολιτισμού που επηρέασε την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την παγκόσμια ιστορία. Είναι η ζώσα ψυχή της Ρωμιοσύνης. Αποτελεί την πνοή που ακούγεται στη ροή της Ιστορίας, σαν υπέρτατη πολιτιτική παρακαταθήκη: «Ἡ Ρωμανία κι ἂν πέρασεν, ἀνθεῖ καὶ φέρει κι ἄλλο».
Η Ελληνική Οπτική και η Προάσπιση της Κληρονομιάς
Για την Ελλάδα, η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί δομικό στοιχείο της ταυτότητάς της. Η στάση μας απέναντι σε τέτοια έργα δεν πρέπει να είναι ανταγωνιστική, αλλά διεκδικητική με όρους επιστημονικής διαφάνειας και διεθνούς νομιμότητας.
Η ελληνική πολιτεία και οι ακαδημαϊκοί φορείς οφείλουν να παρακολουθούν στενά τέτοιες παρεμβάσεις, προωθώντας τη συνεργασία με διεθνείς οργανισμούς, όπως η UNESCO, για την επίβλεψη των εργασιών.
Η προβολή της ελληνικής πλευράς οφείλει να επικεντρώνεται στο γεγονός ότι τα μνημεία αυτά αποτελούν οικουμενικά σύμβολα που συνδέουν το χθες με το σήμερα. Η διάσωση των ελληνοχριστιανικών (βυζαντινών) μνημείων στην Κωνσταντινούπολη (και σε κάθε άλλο σημείο της Ρωμανίας) δεν είναι μόνο ζήτημα τουρκικής μέριμνας, αλλά υπόθεση ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Θεματοφύλακας του Πολιτισμού
Αναδεικνύοντας το βάθος, την ιστορικότητα και το πνευματικό αποτύπωμα του ελληνισμού που «κατοικεί» στις πέτρες της Πόλης, η Ελλάδα επιβεβαιώνει τον ρόλο της ως θεματοφύλακας ενός πολιτισμού που ξεπερνά τα σύνορα και τον χρόνο.
Η μεγαλύτερη διαφορά αντιλήψεως του νέου ελληνικού Κράτους συγκριτικά με την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είναι η έλλειψη της κοσμοπολίτικης – οικουμενικής ταυτότητας. Με εξαίρεση λίγους ηγέτες της νεώτερης εποχής, το νέο ελληνικό κράτος διακατέχεται από την ανασφάλεια της μικρότητος και της ανάγκης να εξαρτάται από κάποια «προστάτιδα» δύναμη, με αποτέλεσμα να μην διαθέτει πυγμή ακόμα και στη διεκδίκηση της αληθείας στην ιστορική αλήθεια.
Η υπεράσπιση της κληρονομιάς μας απαιτεί ψυχραιμία, γνώση και συνεχή διπλωματία, ώστε η ιστορική μνήμη να μην εργαλειοποιείται, αλλά να παραμένει φάρος συνεννόησης.
Γνώση έναντι συνθημάτων
Η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη να διεκδικήσει την ιστορία της με συνθήματα. Τη διεκδικεί μέσα από τη γνώση, την επιστημονική τεκμηρίωση και τον σεβασμό στην ιστορική αλήθεια. Οφείλει, όμως, να υπενθυμίζει διαρκώς στη διεθνή κοινότητα ότι τα βυζαντινά μνημεία της Κωνσταντινούπολης αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και της παγκόσμιας ιστορίας.
Το Παλάτι του Βουκολέοντος δεν ανήκει μόνο στη χώρα όπου βρίσκεται σήμερα. Ανήκει στην Ιστορία. Και μέσα σε αυτή την Ιστορία ο Ελληνισμός, η Ρωμιοσύνη, κατέχει θέση πρωταγωνιστική και αδιαμφισβήτητη.
Ας αισθανόμαστε, λοιπόν, υπερήφανοι. Όχι γιατί το παρελθόν μάς ανήκει αποκλειστικά, αλλά γιατί οι πρόγονοί μας δημιούργησαν έναν πολιτισμό που εξακολουθεί, αιώνες μετά, να εμπνέει, να διδάσκει και να συγκινεί την ανθρωπότητα.
Όσο υπάρχουν τα μνημεία του ελληνοχριστιανικού Βυζαντινού κόσμου, θα ακούγεται και η φωνή του Ελληνισμού μέσα στους αιώνες. Κι εμείς, σκεπτόμενοι, ανήσυχοι και δραπέτες στην απεραντοσύνη του πολιτισμού μας θα δανειζόμαστε τη φράση του μεγάλου στρατιώτη και διανοητή, του Αυτοκράτορος Λέοντος Στ’ του Σοφού: «Ὦ γένος ἐμόν, ἐν ᾧ μέσον ἐγώ» (δηλαδή, Ω! Δικό μου Γένος, ανάμεσά σας βρίσκομαι κι εγώ).
Παρακολουθήστε οδοιπορικό της τουρκικής τηλεόρασης στο εργοτάξιο όπου γίνεται η αναστήλωση μέρους του Παλατιού:
