ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ – Η νέα ταύτιση της τοιχογραφίας στον Άγιο Δημήτριο Θεσσαλονίκης φωτίζει τη συλλογική μνήμη, τον βυζαντινό κόσμο και την πραγματική ταυτότητα του αυτοκράτορα Ιωάννη Ζ΄ Παλαιολόγου.
Άρθρο της Κατερίνας Κουβουτσάκη, Φιλολόγου Κλασικής Φιλολογίας Ιστορικά σχόλια: Βελισσάριος Δραγάτσης
Οι τοίχοι των βυζαντινών ναών δεν είναι απλώς επιφάνειες ζωγραφικής. Είναι ζωντανά αρχεία μνήμης, πολιτισμού και κοινωνικών αξιών. Πίσω από κάθε μορφή αγίου, αυτοκράτορα ή κληρικού κρύβονται ιστορίες εξουσίας, πίστης, συλλογικής ταυτότητας και αγωνίας ενός ολόκληρου λαού.
Είναι σιωπηλοί μάρτυρες μιας εποχής που πέρασε, αλλά δεν χάθηκε. Γιατί η Ιστορία δεν ολοκληρώνεται ποτέ· συνεχίζει να αποκαλύπτεται μέσα από τα ίχνη που αφήνει στον χρόνο.
Το είδωλο ενός λησμονημένου Κύρη
Η πρόσφατη μελέτη του ιστορικού τέχνης κ. Νίκου Παπαγεωργίου για την τοιχογραφία στον ναό του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης αποδεικνύει ότι ακόμη και μια ξεχασμένη μορφή μπορεί να ανοίξει ένα παράθυρο στο παρελθόν.
Ο «Άγιος Ιωάσαφ», που για περισσότερο από έναν αιώνα θεωρούνταν ότι απεικόνιζε τον Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνό, ταυτίζεται πλέον με τον Αυτοκράτορα Ιωάννη Ζ΄ Παλαιολόγο, τον άνθρωπο που συνδέθηκε με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς.
Παρένθεση (από την Πόλη)
Ας κάνουμε εδώ μια ενδιαφέρουσα ιστορική παρένθεση επί του θέματος, με την αρωγή του συνεργάτη της “ΗΜΕΡΑΣ” στην Κωνσταντινούπολη κ. Βελισσάριου Δραγάτση:
Αντί για τη λάμψη και τον πομπώδη βίο των “Dominus Placidius” (Κυρίων Αγαθών) της πρώτης και μέσης εποχής, υπήρξαν Αυτοκράτορες μετά τον Ανδρόνικο Α’ Κομνηνό που άρχισαν να επιλέγουν τον τίτλο του Κύρη ή του Ρήγα των Ρωμιών. Προτιμούσαν την ταπεινότητα, τη διαπάλη με τους πλούσιους και το χορτασμένο ιερατείο.
Το συναίσθημα του Έθνους
Ο μαρτυρικός θάνατος του Αυτοκράτορα Ρωμανού Δ’ Διογένη, μετά την ταπεινωτική προδοσία που προκάλεσαν οι «έχοντες και κατέχοντες» στο Ματζικέρτ λειτούργησε καθοριστικά. Δεν ήταν τόσο δραματική η διείσδυση των Οθωμανών στην μικρασιατική ενδοχώρα, όσο η ασυδωσία της πλουτοκρατίας να απολαμβάνει οφφίκια και χρήματα εις βάρος της Ρωμανίας, των ακριτών και των ασθενεστέρων.
Τα παθήματα του Ρωμανού και του Ανδρονίκου Α’ από τις μαριονέτες της πλουτοκρατίας επέφεραν τον πρώτο βιασμό της Ρωμιοσύνης από τους Δυτικούς επιβουλείς την Τρίτη 13 Απριλίου 1204, με την πρώτη Άλωση της Πόλης.
Τα γεγονότα αυτά, ο καθημερινός στρατιωτικός, κοινωνικός και πνευματικός αγώνας του εξορίστου στη Νίκαια Αυτοκράτορα Θεοδώρου Α’ Λασκάρεως και ο πόθος της λυτρώσεως, ήταν ο σπόρος που άνθισε στην καρδιά των Ελλήνων.
Ο σπόρος αυτός πήρε δύναμη στο πρόσωπο του εκ του Διδυμοτείχου ορμωμένου διαδόχου και γαμπρού του Θεοδώρου Α’, του Ιωάννου Γ’ Δούκα Βατάτζη. Στην επί 32 συναπτά έτη διακυβέρνησή του, ο Ιωάννης έζησε βίο χριστιανικό, τίμιο, σεμνό και σεπτό προς το άγιο σώμα της Εκκλησίας, δηλαδή τον λαό.
Αγώνας με έργα
Με σεβασμό στον Λόγο του Θεού, χωρίς θρησκοληψία και υποταγή στο κοσμικό και σταδιοδρομικό (μη νυμφευμένο) «παπαδαριό» συνέχισε το έργο του πεθερού του.
Χαρακτηρίσθηκε συνετός Κύρης και ικανός στρατιωτικός. Υπερδιπλασιάσε τις κτήσεις που παρέλαβε και ανόρθωσε κοινωνικά και οικονομικά το Κράτος, θέτοντας τις βάσεις για την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης. Στο πλευρό του στάθηκε η γυναίκα του Ειρήνη Λασκαρίνα να τον στηρίζει, να τον εμπνέει και να του δίνει δύναμη.
Το εθνικό όραμα για την απελευθέρωση της Βασιλευούσης Κωνσταντινουπόλεως από τους σχισματικούς της Ρώμης δεν ήταν πολιτικό αφήγημα χωρίς ουσία, όπως στον 20ο αιώνα. Ήταν η παρακαταθήκη για την ηθική αποκατάσταση της τάξεως των Ορθοδόξων Ελλήνων. Με αυτόν τον σκοπό μεγάλωσε και ανδρώθηκε ο γιος του Θεόδωρος Β’ Λάσκαρις Βατάτζης. Αυτό το παιδί που δάκρυζε όταν μιλούσε ο πατέρας του για το μεγαλείο της Ρωμανίας.
«Αυτοκρατορία της Ελλάδος»
Οι δάσκαλοι Νικηφόρος Βλεμμύδης και Γεώργιος Ακροπολίτης γαλούχησαν τον Θεόδωρο Β’ Λάσκαρι στην αρχαιοελληνική γραμματεία, τη φιλοσοφία, τα μαθηματικά και τη στρατιωτική τέχνη.
Ήταν φανατικός υποστηρικτής της ονομασίας Έλληνες ως μέσο ονομασίας της αυτοκρατορίας και των κατοίκων της, καθώς και ο πρώτος Αυτοκράτορας που αποκάλεσε την ίδια, την Αυτοκρατορία, ως Ελλάδα. Αυτά για να μαθαίνουν οι αδαείς ιθαγενείς – νεοέλληνες που κάνουν τους πολιτικούς και για τους φραγκολεβαντίνους αμφιλεγόμενων σχημάτων, όπως το ΕΛΙΑΜΕΠ.
Ιστορικές διαστάσεις
Δύο γεγονότα αρκούν για να κλείσει τούτη η παρένθεση.
- Όταν ο Ιωάννης Γ’ Δούκας Βατάτζης άφησε την τελευταία πνοή του στις 3 Νοεμβρίου 1254, σύσσωμος ο ελληνορθόδοξος κόσμος πένθησε τόσο σε ελεύθερες, όσο και σκλαβωμένες πατρίδες. Υπήρξε τόσο αγαπητός που αμέσως ονομάστηκε από τον λαό του Άγιος Ιωάννης Βατάτζης ο Ελεήμων. Η μνήμη ετιμάτο με ιδιαίτερη ευλάβεια από τους μικρασιατικούς πληθυσμούς και διατηρήθηκε από τη Μητρόπολη της Εφέσου μέχρι και τη Γενοκτονία του 1922 από τους Νεότουρκους.
Το 14ον αιώνα ο Επίσκοπος Πελαγονίας Γεώργιος συνέγραψε τον Βίον του Αγίου Ιωάννου βασιλέως του Ελεήμονος σε μορφή συναξαρίου. Σ’ αυτό το συναξάρι βασίστηκε και ο Νικόδημος ο Αγιορείτης (1749-1809), ο οποίος κατά παραγγελία του Μητροπολίτη Εφέσου συνέταξε ακολουθία προς τιμήν του Αγίου-Αυτοκράτορα. - Ο γιος του δεν είχε την ίδια τύχη. Βασίλευσε τέσσερα χρόνια και βάδισε στα βήματα του πατέρα του. Υπήρξε ευσεβής και συνετός. Υποστήριξε ιδιαίτερα τους χωρικούς και τους αστούς και προώθησε ικανά άτομα από αυτές τις τάξεις σε ανώτερα αξιώματα. Μέλη της αριστοκρατίας αντέδρσαν και στοιχίστηκαν γύρω από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο.
Όταν πέθανε στις 18 Αυγούστου 1258 ήταν μόλις 36 ετών. Ο Μιχαήλ τύφλωσε τον επτάχρονο γιο του Θεοδώρου Β’ Λασκάρεως Βατάτζη και κατέκτησε το αξίωμα του Αυτοκράτορα. Τρία χρόνια μετά, στις 25 Ιουλίου 1261 ο Στρατηγός Αλέξιος Στρατηγόπουλος έκανε πράξη το όραμα των Λασκαρέων και του Βατάτζη. Απελευθέρωσε την Κωνσταντινούπολη με έφοδο από την Πύλη της Συλημβρίας με αστραπιαία επίθεση, απέναντι σε ισχνή αντίσταση.
Αυτό το πλαίσιο ήταν γνωστό στην κοινωνία. Λειτουργούσε ως φόβητρο και καθήκον για κάθε επίγονο στον Θρόνο της Βασιλεύουσας να έχει έγνοια τον λαό και τη σωτηρία του. Και κάποιοι οἰκείᾳ βουλήσει επέλεξαν το ασκητικό ράσο εν όψει της τελικής κρίσης στο πέρας του βίου τους.
Επιστρέφουμε στο άρθρο της κ. Κουβουτσάκη:
Ο Ιωάσαφ κατά κόσμον Ιωάννης
Έτσι έγινε και με τον Ιωάννη Ζ’ Παλαιολόγο. Λίγο πριν από τον θάνατό του επέλεξε τον μοναχικό βίο, λαμβάνοντας το όνομα Ιωάσαφ. Η αποκάλυψη αυτή δεν αφορά μόνο την τέχνη και την ιστορική έρευνα. Έχει βαθιά κοινωνική σημασία.
Ο βυζαντινός άνθρωπος δεν αντιλαμβανόταν την εξουσία μόνο ως δύναμη και προνόμιο. Ο αυτοκράτορας ήταν σύμβολο ευθύνης, προστασίας και συλλογικής ελπίδας. Η πορεία του Ιωάννη Ζ΄ από τον θρόνο στη μοναχική ζωή εξέφραζε την ιδέα ότι η πραγματική αξία του ανθρώπου δεν βρίσκεται μόνο στην κοινωνική θέση, αλλά στο ήθος και στην προσφορά του. Οι ναοί της βυζαντινής εποχής λειτουργούσαν ως χώροι μνήμης και παιδείας.
Οι τοιχογραφίες δεν διακοσμούσαν απλώς τους τοίχους· δίδασκαν ιστορία, καλλιεργούσαν αξίες και διαμόρφωναν τη συλλογική ταυτότητα μιας κοινότητας. Μέσα από τις μορφές των αγίων, των Αυτοκρατόρων και των δημιουργών οι άνθρωποι έβλεπαν τα ιδανικά που ήθελαν να διατηρήσουν: την πίστη, την αλληλεγγύη, την αντοχή στις δυσκολίες.
Η παρουσία του Ιωάννη Ζ΄ στον ναό του Αγίου Δημητρίου είχε ιδιαίτερο συμβολισμό για τη Θεσσαλονίκη του 15ου αιώνα. Σε μια εποχή ανασφάλειας και μεγάλων ιστορικών αλλαγών, η μορφή ενός ηγέτη που είχε συνδεθεί με τη σωτηρία της πόλης λειτουργούσε ως μήνυμα ενότητας και ελπίδας. Εξίσου σημαντική είναι η ανακάλυψη της υπογραφής του ζωγράφου Νήφωνος.
Πίσω από τις μεγάλες προσωπικότητες της Ιστορίας αναδεικνύεται και ο άγνωστος δημιουργός, ο άνθρωπος της τέχνης που άφησε το δικό του αποτύπωμα στον χρόνο. Στη σύγχρονη εποχή της ταχύτητας και της ψηφιακής πληροφορίας, τέτοιες ανακαλύψεις μάς υπενθυμίζουν ότι μια κοινωνία χωρίς μνήμη χάνει τις ρίζες της.
Η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι ένα νεκρό παρελθόν, αλλά ένας διάλογος ανάμεσα στις γενιές.
Η τοιχογραφία του Αγίου Δημητρίου δεν αποκάλυψε μόνο το πρόσωπο ενός ξεχασμένου αυτοκράτορα. Αποκάλυψε την ανθρώπινη ανάγκη για μνήμη, συνέχεια και ελπίδα.
Γιατί τελικά οι τοίχοι που μιλούν δεν μας λένε μόνο τι υπήρξε κάποτε· μας θυμίζουν ποιοι είμαστε.
Αντί επιλόγου, επιτρέψτε μας να παραθέσουμε τη ρήση του αποδίδεται στον Εθνομάρτυρα Κωνσταντίνο ΙΑ’ Παλαιολόγο προς τον μεγάλο αδελφό του Αυτοκράτορα Ιωάννη Η’ Παλαιολόγο. «Από την Ιστορία μας έχουμε το δίδαγμα πως όσο κυβερνούσαν βασιλιάδες στρατιώτες, η Ρωμανία δοξαζόταν, ενώ μόλις έπαιρναν την αρχή οι ευνούχοι, το κράτος διαλυόταν», είπε ο μέγιστος των Ρωμιών, που δεν έκρυβε τον θαυμασμό του στο έργο του Βατάτζη..
Η σημερινή εξιστόρηση έχει λαμπρά παραδείγματα. Σ’ αυτά περιλαμβάνεται και ο πρωτοξάδελφος των δύο προηγουμένων Παλαιολόγων, ο Ιωάννης Ζ’ Παλαιολόγος, επειδή απελευθέρωσε τη Θεσσαλονίκη και τις γύρω περιοχές από τους Οθωμανούς το 1403. Επίσης, μετανόησε μετά λόγου γνώσεως και πράξεων έως το τέλος της ζωής του, για όσα άλλα έπραξε από ολισθήματα της νεότητός του.
Δημιουργία μακέτας: Θεοδώρα Τσιμπίδου.
Διαβάστε ακόμα:
Παλάτι του Βουκολέοντος: Η βυζαντινή κληρονομιά, η ιστορική αλήθεια και η ευθύνη της Ελλάδας
Κι άλλη ελληνική επιγραφή σε ψηφιδωτό στην Μικρά Ασία: «Να σκάσουν οι φθονεροί»
