ΝΕΟΣ ΝΟΜΟΣ – Τι αλλάζει με τον Ν. 5303/2026 και πώς προστατεύεται ο κληρονόμος από τις «κόκκινες» κληρονομίες
Γράφει η Ελένη Φιλιππαίου, Δικηγόρος Αθηνών, LL.M. Διαπιστευμένη Διαμεσολαβήτρια ΥΔΔΑΔ, BSc (Hons) in Psychology, UCLan
Μια αλλαγή με ισχυρό κοινωνικό αποτύπωμα: Τι αλλάζει, από πότε, γιατί έχει σημασία.
Οι νέες ρυθμίσεις του Ν. 5303/2026 (ΦΕΚ Α΄ 81/22.5.2026), εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων, των οποίων ο θάνατος επέρχεται από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μεταγενέστερα. Οι συγκεκριμένες τροποποιήσεις που αφορούν τις κληρονομίες με χρέη, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία αν ιδωθούν υπό το πρίσμα όσων συνέβησαν τα προηγούμενα έτη.
Πράγματι, τα χρόνια της κρίσης και των μνημονίων έδειξαν ότι ο φόβος των κληρονομικών χρεών, συχνά οδήγησε ολόκληρες οικογένειες σε διαδοχικές αποποιήσεις, με περιουσίες να εγκαταλείπονται και ακίνητα να παραμένουν αναξιοποίητα. Χιλιάδες πολίτες, γνωρίζοντας ή ακόμη και απλώς φοβούμενοι ότι πίσω από ένα ακίνητο ή μια άλλη περιουσία μπορεί να κρύβονται οφειλές προς Τράπεζες, Δημόσιο, ασφαλιστικά ταμεία ή ιδιώτες, επέλεγαν να προβούν σε αποποίηση ολόκληρης της κληρονομίας. Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία, περίπου 450.000 αποποιήσεις καταγράφηκαν μόνο μεταξύ των ετών 2013 και 2018, ενώ το 2018 ο αριθμός τους είχε σχεδόν πενταπλασιαστεί σε σχέση με το 2013. Πίσω από πολλές από αυτές τις αποποιήσεις, υπήρχε ένας πραγματικός φόβος: ο κληρονόμος μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπος με τα χρέη του θανόντος, όχι μόνο μέχρι την αξία της κληρονομίας, αλλά και με την ατομική του περιουσία.
Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο επιχειρεί να απαντήσει ακριβώς σε αυτή την πραγματικότητα, μεταφέροντας το βάρος από την αποποίηση, στην προστασία του κληρονόμου.
Τι ίσχυε μέχρι σήμερα
Η παλαιά διάταξη του άρθρου 1901 του Αστικού Κώδικα (ΑΚ), καθιέρωνε ως κανόνα την απεριόριστη ευθύνη του απλού κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομίας. Υπήρχε, βεβαίως, μηχανισμός προστασίας: η αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής. Με αυτήν ο κληρονόμος μπορούσε να περιορίσει την ευθύνη του μέχρι το ενεργητικό της κληρονομίας. Στην καθημερινή ζωή, επομένως, ένας πολίτης που δεν είχε σαφή εικόνα για το ύψος των χρεών του συγγενή του, βρισκόταν μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα: να αποδεχθεί την κληρονομία και να διακινδυνεύσει ή να την αποποιηθεί. Έτσι, στην περίοδο της κρίσης, πολλοί επέλεγαν το δεύτερο.
Από το ευεργέτημα της απογραφής στην αυτοδίκαιη προστασία: Οι αλλαγές του Ν. 5303/2026.
Το νέο άρθρο 1892 ΑΚ καθιερώνει ως βασικό κανόνα ότι «ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, εκτός εάν δηλώσει στον γραμματέα του δικαστηρίου της κληρονομίας ότι θα τη διαχειρίζεται και θα τη διαθέτει ελεύθερα ή εάν συντρέξει κάποια από τις ειδικές περιπτώσεις του άρθρου 1895 ΑΚ» (Ιδ. παρακάτω). Επομένως, ο προηγούμενος κανόνας αντιστρέφεται. Μέχρι σήμερα, η απεριόριστη προσωπική ευθύνη ήταν ο κανόνας και ο περιορισμός της απαιτούσε την προσφυγή στο ευεργέτημα της απογραφής.
Με το νέο σύστημα, η προστασία της ατομικής περιουσίας γίνεται ο κανόνας. Ο κληρονόμος δεν χρειάζεται, δηλαδή, να ενεργοποιήσει έναν ειδικό μηχανισμό για να προστατεύσει εξαρχής την ακίνητη περιουσία του, τις καταθέσεις του ή τα υπόλοιπα προσωπικά περιουσιακά του στοιχεία από τους δανειστές της κληρονομίας. Η προστασία είναι αυτοδίκαιη (επέρχεται από τον ίδιο το νόμο, δίχως να απαιτείται αίτηση ή δικαστική απόφαση).
Τι σημαίνει η προστασία της ατομικής περιουσίας στην πράξη
Ας υποτεθεί ότι κάποιος κληρονομεί ένα ακίνητο αξίας 100.000 ευρώ, αλλά μετά το θάνατο, αποκαλύπτεται ότι ο κληρονομούμενος άφησε συνολικά χρέη 180.000 ευρώ. Στο προηγούμενο σύστημα, ο κληρονόμος που δεν είχε αποποιηθεί (και δεν είχε προστατευθεί μέσω του ευεργετήματος της απογραφής), μπορούσε να βρεθεί προσωπικά υπεύθυνος και για το τμήμα των οφειλών που υπερέβαινε την κληρονομιαία περιουσία.
Με το νέο σύστημα, η αφετηρία είναι διαφορετική: τα χρέη της κληρονομίας δεν μετατρέπονται αυτομάτως σε χρέη που μπορούν να ικανοποιηθούν από την ατομική περιουσία του κληρονόμου.
Μία εξαιρετικά πρακτική συνέπεια του νέου κανόνα αναφέρεται στην Αιτιολογική Έκθεση του Ν.5303/2026: επισημαίνεται ότι ο κληρονόμος που υπάγεται στο αρ.1892 ΑΚ, θα μπορεί, ως προς την ατομική του περιουσία, να εκδίδει φορολογική ενημερότητα, ακριβώς επειδή το δικό του ΑΦΜ, δεν θα επιβαρύνεται με τα χρέη της κληρονομίας.
Από το «αποποιούμαι για να προστατευθώ» στον διαχωρισμό των περιουσιών
Ο κληρονόμος εξακολουθεί να έχει δικαίωμα να δηλώσει ότι δεν επιθυμεί την κληρονομία αποποιούμενος αυτήν. Πλην, όμως, αλλάζει ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους χιλιάδες πολίτες κατέφευγαν στην αποποίηση: ο φόβος ότι τα χρέη του θανόντος θα απειλήσουν τη δική τους -ήδη υπάρχουσα- περιουσία.
Ο νέος νόμος επιδιώκει να διαχωρίσει την κληρονομιαία περιουσία, η οποία φέρει τα δικά της βάρη, από την ατομική περιουσία του κληρονόμου. Η μεταρρύθμιση έχει, επομένως, ιδιαίτερη σημασία για τις λεγόμενες «κόκκινες» κληρονομιές. Ήδη πριν την ψήφιση του νόμου, η σχετική δημόσια συζήτηση συνέδεε ευθέως την εν λόγω μεταρρύθμιση με το πρόβλημα των υπερχρεωμένων κληρονομιών.
Παγίδες: Πότε χάνεται η προστασία (1895 ΑΚ)
Η προστασία της προσωπικής περιουσίας δεν σημαίνει ότι ο κληρονόμος μπορεί να διαθέσει ανεξέλεγκτα τα περιουσιακά στοιχεία της κληρονομίας και ταυτόχρονα να αφήσει ανικανοποίητους τους πιστωτές της.
Το νέο άρθρο 1895 ΑΚ προβλέπει συγκεκριμένους περιορισμούς στη διαχείριση και διάθεση της κληρονομιαίας περιουσίας. Η προστασία του κληρονόμου μπορεί να χαθεί, μεταξύ άλλων, εάν ο κληρονόμος προβεί σε μη επιτρεπόμενη (χωρίς άδεια δικαστηρίου) διάθεση κληρονομιαίων αντικειμένων ή κεφαλαίων (λ.χ. πώληση ακινήτου, διάθεση κεφαλαίων πέραν συντήρησης/εξόφλησης) ή προκαλέσει υπαίτια μείωση της αξίας της κληρονομίας (λχ. πρόκληση σοβαρών φθορών σε κληρονομιαίο ακίνητο από έλλειψη αναγκαίας συντήρησης). Έχει, όμως, δικαίωμα να αποκομίζει τα ωφελήματα της κληρονομίας, π.χ., μισθώματα, τόκους, μερίσματα, και να διαθέτει μέρος του κεφαλαίου της με σκοπό την ικανοποίηση των δανειστών ή τη συντήρηση των αντικειμένων της.
Παράλληλα, ο ίδιος ο κληρονόμος μπορεί να επιλέξει διαφορετικά, δηλώνοντας στον Γραμματέα του Δικαστηρίου της κληρονομίας ότι επιθυμεί να διαχειρίζεται και να διαθέτει ελεύθερα την κληρονομία. Στην περίπτωση ωστόσο, αυτή, εγκαταλείπει την προστασία του βασικού κανόνα και αναλαμβάνει προσωπική ευθύνη για τις υποχρεώσεις της.
Επομένως, το νέο σύστημα επιχειρεί μια ισορροπία: απ’ τη μία πλευρά προστατεύει τον κληρονόμο από τα χρέη που κληρονόμησε και απ’την άλλη προστατεύει ταυτόχρονα και την κληρονομιαία περιουσία από πράξεις που θα μπορούσαν να βλάψουν τους πιστωτές του θανόντος.
Κριτική αποτίμηση της νέας ρύθμισης
Η εν λόγω μεταρρύθμιση δεν αποβλέπει μόνο στην προστασία του κληρονόμου. Διακρίνεται μια σαφής νομοθετική κατεύθυνση προς την αποτελεσματικότερη αξιοποίηση της κληρονομιαίας περιουσίας. Πίσω από τις νέες ρυθμίσεις διαφαίνεται και μια ευρύτερη οικονομική στόχευση: να μην παραμένει η κληρονομία επί μακρόν ανενεργή και να διευκολύνεται η ικανοποίηση των πιστωτών. Υπό αυτή την έννοια, η προστασία του κληρονόμου συνδυάζεται με την επιδίωξη διατήρησης της οικονομικής αξίας της κληρονομίας και αποτροπής της μακροχρόνιας απαξίωσής της.
Το πραγματικό στοίχημα θα κριθεί, συνεπώς, στην εφαρμογή των νέων ρυθμίσεων. Η αντιστροφή του κανόνα της ευθύνης είναι σημαντική, αλλά δεν αρκεί εάν λ.χ. η δικαστική εκκαθάριση αποδειχθεί χρονοβόρα, εάν δημιουργηθούν νέες αμφισβητήσεις ως προς τη διαχείριση της κληρονομίας ή εάν η περιουσία που απεγκλωβίζεται δεν μεταφράζεται τελικά σε αντίστοιχο κοινωνικό όφελος.
Ο νέος νόμος λύνει ένα σοβαρό πρόβλημα του παρελθόντος· μένει να αποδειχθεί αν οι μηχανισμοί που εισάγει θα λειτουργήσουν αποτελεσματικά, χωρίς να δημιουργήσουν νέες δυσχέρειες στη θέση εκείνων που επιχειρούν να προστατεύσουν.
